জোনবিল মেলাত টকাৰে একো কিনিব নোৱাৰি। মানে, পাৰি, আজিকালি চাহৰ দোকান আছে, ফুচকাৰ গাড়ী আছে, প্লাষ্টিকৰ খেলনাৰ দোকান আছে। কিন্তু মেলাৰ আচল বজাৰখনত, পাহাৰৰ পৰা নমা মানুহ আৰু ভৈয়ামৰ মানুহৰ মাজৰ সেই পুৰণি বজাৰখনত, টকা নচলে। তাত চলে শুকান মাছ, চাউল, চিৰা, পিঠা। বিনিময়ত আহে আদা, হালধি, কচু, পাহাৰীয়া কমলা, বিৰিণা, তিল। মাঘৰ এই তিনিদিনত দয়াং বেলগুৰিৰ পথাৰখনত বিশ শতিকা এতিয়াও আহি পোৱা নাই, একৈশ শতিকাৰ কথা বাদেই দিলোঁ।
মই প্ৰথমবাৰ অকলে বেপাৰ কৰিছিলোঁ বাৰ বছৰ বয়সত। আঠাশী চনৰ মাঘত।
দেউতাই মোৰ হাতত শুকান পুঠি মাছৰ এটা সৰু খৰাহী তুলি দি কৈছিল, “তই নিজে চা। যিমান পাৰ আদা আনিবি। ঠগিলে মোৰ দোষ নহয়।” তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ ডাঙৰ খৰাহী দুটা লৈ আন মূৰলৈ গ’ল, য’ত তেওঁৰ পুৰণি পাহাৰীয়া চিনাকিবোৰ বহে।
মই খৰাহীটো কোলাত লৈ বজাৰৰ মাজেৰে খোজ কাঢ়িলোঁ। পাহাৰৰ পৰা অহা মানুহবোৰ মাটিত বস্তা মেলি বহি আছিল, ইটোৰ কাষত সিটো, আগত আদাৰ দ’ম, হালধিৰ দ’ম, কমলাৰ দ’ম। মাইকী মানুহবোৰৰ গাত পাহাৰৰ ৰঙীন কাপোৰ, পিঠিত বাঁহৰ খাং। কথাবোৰ মই অলপ অলপ বুজি পাইছিলোঁ, বেছিভাগ নুবুজিছিলোঁ। তিৱা, কাৰ্বি, অসমীয়া, আৰু মাজে মাজে আঙুলিৰ ভাষা।
এখন বস্তাৰ সন্মুখত মই ৰ’লোঁ, কাৰণ তাত বহি আছিল মোৰ সমনীয়া এজনী ছোৱালী। মাক কাষতে আছিল, কিন্তু কাৰোবাৰ লগত কথা পাতিবলৈ উঠি গৈছিল। ছোৱালীজনীৰ আগত আদাৰ এটা দ’ম আৰু হালধিৰ এটা সৰু দ’ম। তাইৰ চুলি কান্ধলৈকে কটা, চকু দুটা চোকা।
মই খৰাহীটো দেখুৱালোঁ। তাই খৰাহীটোৰ পৰা এটা পুঠি মাছ তুলি শুঙি চালে। তাৰ পিছত মুখখন কোঁচাই মোলৈ চালে, যেন মাছটো কিবা অপৰাধৰ প্ৰমাণ।
“পুৰণি,” তাই ক’লে, অসমীয়াত।
“নহয়! আহিনৰ মাছ। মায়ে নিজে শুকুৱাইছে।”
তাই আঙুলিৰে খৰাহীটোৰ মাছখিনি আধা ভাগ কৰিলে, আৰু আদাৰ দ’মটোৰ পৰা চাৰিটা আদা আঁতৰাই মোৰ ফালে ঠেলি দিলে। আধা খৰাহী মাছৰ বিনিময়ত চাৰিটা আদা।
মই মূৰ জোকাৰিলোঁ। গোটেই খৰাহীটো দেখুৱালোঁ, আৰু আদাৰ দ’মটোৰ আধাখিনিলৈ আঙুলিয়ালোঁ।
তাই হাঁহি উঠিল। জোৰেৰে, মুখত হাত নিদিয়াকৈ। কাষৰ বস্তাৰ মানুহজনেও হাঁহিলে।
আধা ঘণ্টা লাগিল। আধা ঘণ্টা ধৰি আমি দুয়ো আঙুলি দেখুৱালোঁ, মূৰ জোকাৰিলোঁ, আদা এটা এটাকৈ ইফালৰ পৰা সিফাললৈ ঠেলিলোঁ, মাছ এমুঠি এমুঠিকৈ আগবঢ়ালোঁ। মাজে মাজে তাই কাৰ্বিত কিবা ক’লে, যিবোৰৰ অৰ্থ মই নুবুজিলোঁ, কিন্তু সুৰটোৱে কৈছিল, তুমি এটা মূৰ্খ।
শেষত গোটেই খৰাহী মাছৰ বিনিময়ত এঘাৰটা আদা আৰু এমুঠি হালধি। আমি দুয়ো ভাগৰি পৰিছিলোঁ।
তাৰ পিছত, কিয় নাজানো, মই খৰাহীটোৰ তলিৰ পৰা আৰু দুমুঠি মাছ তুলি তাইৰ বস্তাত থৈ দিলোঁ। একো নোকোৱাকৈ।
তাই মোৰ মুখলৈ চালে। এইবাৰ হাঁহি নাছিল। তাই বুজি পোৱা নাছিল, কিয়। মইও বুজি পোৱা নাছিলোঁ।
“কিয়?” তাই সুধিলে।
মই কান্ধ জোকাৰিলোঁ। “এনেই।”
তাই কিছুসময় ভাবিলে। তাৰ পিছত নিজৰ খাঙৰ পৰা এটা সৰু বাঁহৰ কাঁকৈ উলিয়াই মোৰ হাতত দিলে। হাতেৰে কটা, দাঁতবোৰ অলপ বেঁকা।
“ডলী,” তাই নিজৰ বুকুত আঙুলি থৈ ক’লে।
“হেমন্ত।”
মাক উভতি আহিল, মোলৈ এবাৰ চালে, খৰাহীটোলৈ চালে, আৰু ছোৱালীজনীক কাৰ্বিত কিবা ক’লে। ডলীয়ে উত্তৰ দিলে, আৰু মাক হাঁহিলে।
দেউতাই পিছত মোৰ এঘাৰটা আদা গণি চাই ক’লে, “ঠগিলে। গোটেই খৰাহীৰ বিনিময়ত এঘাৰটা আদা? মই হ’লে পোন্ধৰটা আনিলোঁহেঁতেন।” তাৰ পিছত মোৰ হাতৰ কাঁকৈখন দেখি একো নক’লে। কেৱল মূৰটো জোকাৰিলে, যিদৰে ডাঙৰ মানুহে সৰু ল’ৰাৰ মূৰ্খামিত মূৰ জোকাৰে আৰু মনে মনে হাঁহে।
পিছৰ দুবছৰ ডলী আহিছিল। দুয়োবাৰ আমি বেপাৰ কৰিলোঁ। দুয়োবাৰ মই দুমুঠি বেছি দিলোঁ। দুয়োবাৰ তাই সুধিলে, কিয়, আৰু দুয়োবাৰ মই ক’লোঁ, এনেই। দ্বিতীয় বছৰত তাই মোক অসমীয়াত এটা কথা ক’বলৈ শিকি আহিছিল: “তুমি বেপাৰী নহয়।” তৃতীয় বছৰত মই কাৰ্বিত এটা কথা ক’বলৈ শিকি গৈছিলোঁ, যিটো মোৰ এজন কাৰ্বি বন্ধুৱে শিকাইছিল আৰু যাৰ অৰ্থ তেওঁ কৈছিল, ‘তোমাৰ আদা বৰ ভাল’। ডলীয়ে শুনি ইমান হাঁহিলে যে মাটিত বহি পৰিল। পিছত জানিলোঁ, মোৰ বন্ধুৱে মোক শিকাইছিল, ‘তোমাৰ নাকটো আদাৰ দৰে’।
চতুৰ্থ বছৰত ডলী নাহিল। পঞ্চম বছৰতো নাহিল। মই তাইৰ মাকৰ বস্তাখন বিচাৰিছিলোঁ, পোৱা নাছিলোঁ। এজন বুঢ়া মানুহক সুধিছিলোঁ, তেওঁ ক’লে, পাহাৰৰ সিফালৰ গাঁৱৰ মানুহ এতিয়া ডিফুৰ বজাৰলৈহে যায়, এইফালে নাহে।
তাৰ পিছত মই ডাঙৰ হ’লোঁ। স্কুল শেষ কৰিলোঁ, কলেজত দুবছৰ পঢ়িলোঁ, তাৰ পিছত দেউতা ঢুকোৱাৰ পিছত জাগীৰোডত এখন দোকান দিলোঁ। চাউল, দাইল, চেনি, চাবোন, বিস্কুট। বিয়া পাতিলোঁ, এজনী জীয়েক হ’ল, জীয়েকৰ বিয়া হ’ল, তাইৰো এজনী ছোৱালী হ’ল। প্ৰতিবছৰে মাঘত মই জোনবিল মেলালৈ যাওঁ। কিবা বেপাৰ কৰোঁ, চিৰা দি কমলা আনোঁ, চাউল দি আদা আনোঁ। আৰু কিবা বিচাৰি এবাৰ বজাৰখন ঘূৰি আহোঁ, যদিও কি বিচাৰোঁ, নিজেও কেতিয়াও স্পষ্টকৈ নাভাবোঁ।
যোৱাবছৰ মই নাতিনী টুলুক লৈ গৈছিলোঁ। তাইৰ বয়স আঠ। মই তাইৰ হাতত শুকান পুঠি মাছৰ এটা সৰু খৰাহী তুলি দিলোঁ।
“তই নিজে চা। যিমান পাৰ আদা আনিবি।”
টুলুৱে খৰাহীটো কোলাত লৈ আগবাঢ়ি গ’ল। মই অলপ দূৰৰ পৰা পিছে পিছে গ’লোঁ। তাই এখন বস্তাৰ আগত ৰ’ল। বস্তাৰ সিপাৰে এজন ডেকা ল’ৰা, আৰু তাৰ কাষত এগৰাকী মহিলা, মোৰ বয়সৰ, চুলিত বগা আহিছে, গাত পাহাৰৰ ৰঙীন কাপোৰ।
মহিলাগৰাকীয়ে টুলুৰ খৰাহীৰ পৰা এটা মাছ তুলি শুঙি চালে। তাৰ পিছত মুখখন কোঁচাই ক’লে, “পুৰণি।”
মোৰ ভৰি দুখন মাটিত লাগি ধৰিলে।
টুলুৱে আপত্তি কৰিলে, “নহয়! আইতাই নিজে শুকুৱাইছে!”
মহিলাগৰাকীয়ে আঙুলিৰে খৰাহীটোৰ মাছখিনি আধা ভাগ কৰিলে, আৰু আদাৰ দ’মৰ পৰা চাৰিটা আদা আঁতৰাই দিলে।
মই আগবাঢ়ি গ’লোঁ। ভৰি দুখন নিজে নিজে গ’ল।
তেওঁ মূৰ তুলিলে। মোলৈ চালে। প্ৰথমে একো নহ’ল। তাৰ পিছত তেওঁৰ চকু দুটা মোৰ নাকৰ ওপৰত ৰ’ল, আৰু মুখখনত হাঁহি এটা লাহে লাহে বিয়পি পৰিল।
“আদাৰ দৰে নাক,” তেওঁ ক’লে।
আঠত্ৰিশ বছৰ। আঠত্ৰিশ বছৰৰ পিছত, একেখন পথাৰত, একেখন মাঘত।
ডলী এতিয়া ডিফুৰ ওচৰৰ এখন গাঁৱত থাকে। পাঁচজন ল’ৰা-ছোৱালী, তিনিজন নাতি-নাতিনী। গিৰিয়েক পাঁচ বছৰ আগতে ঢুকাল। এইবাৰ তেওঁৰ ডাঙৰ ল’ৰাই মেলা চাবলৈ আনিছে, কাৰণ মাকে কেইবছৰমানৰ পৰা কৈ আছিল, মোক জোনবিললৈ এবাৰ লৈ যা।
“কিয়?” মই সুধিলোঁ।
তেওঁ কান্ধ জোকাৰিলে। “এনেই।”
আমি বহুসময় বস্তাৰ কাষত বহি কথা পাতিলোঁ। তেওঁৰ অসমীয়া এতিয়া মোৰ কাৰ্বিতকৈ বহুত ভাল। টুলু আৰু ডলীৰ নাতিনী, যিজনী টুলুৰ সমনীয়া, ইতিমধ্যে আনফালে গৈ কমলাৰ দ’মৰ কাষত বহি কিবা খেল খেলিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
বেলি পশ্চিমলৈ হাউলিবলৈ ধৰোঁতে ডলীয়ে উঠি টুলুৰ খৰাহীটো ল’লে, সকলো মাছ নিজৰ বস্তাত ঢালিলে। তাৰ পিছত খৰাহীটো আদাৰে ভৰাই দিলে। এঘাৰটা নহয়, গণিব নোৱাৰাকৈ। আৰু ওপৰত দুমুঠি বেছি।
“এইবোৰ কিয়?”
“আঠত্ৰিশ বছৰৰ ধাৰ,” তেওঁ ক’লে। “তুমি মোক তিনিবাৰ দুমুঠিকৈ বেছি দিছিলা। মই তিনিবাৰ ধাৰ ল’লোঁ। এতিয়া শুজিলোঁ।” তেওঁ হাত দুখন ধুনীয়াকৈ জোকাৰি ধূলি মাৰিলে, যেন হিচাপৰ খাতা এখন বন্ধ কৰিছে। “এতিয়া আমাৰ মাজত একো নাই।”
মই খৰাহীটোলৈ চালোঁ। তাৰ পিছত মোৰ নিজৰ বেগৰ পৰা চিৰাৰ এটা টোপোলা উলিয়াই, একো নোকোৱাকৈ, তেওঁৰ বস্তাত থৈ দিলোঁ।
ডলীয়ে টোপোলাটোলৈ চালে। তাৰ পিছত মোলৈ।
“তুমি এতিয়াও বেপাৰী নহয়।”
“পিছৰ বছৰ আহিবানে?” মই সুধিলোঁ।
তেওঁ কিছুসময় ভাবিলে, চিৰাৰ টোপোলাটোলৈ চাই। “আহিব লাগিব। নহ’লে ধাৰটো ৰৈ যাব।”
এই মাঘত তেওঁ আহিব নে নাহিব, মই নাজানো। মোৰ দোকানৰ পিছফালৰ আলমাৰিত এটা পুৰণি বাঁহৰ কাঁকৈ আছে, দাঁতবোৰ অলপ বেঁকা। আৰু শুকান পুঠি মাছৰ এটা খৰাহী, যিটো টুলুৱে এইবাৰ নিজে ভৰাইছে।
তাই কৈছে, এইবাৰ দুমুঠি বেছি দিব। মই সুধিলোঁ, কিয়। তাই ক’লে, এনেই।
