আঘোণৰ প্ৰথম সপ্তাহত হাতীৰ জাকটো নামি আহিল। তেইশটা। মই গণি চাইছিলোঁ, ভূটান সীমান্তৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ দাঁতিৰ টঙীঘৰৰ পৰা, বাইনোকুলাৰেৰে। জাকটোৰ আগত বুঢ়ী মাইকী হাতীজনী। আমি তাইক কওঁ কাণফটী আইতা। তাইৰ বাওঁ কাণখন ফটা, বহু বছৰ আগৰ কোনো আঘাতৰ চিন। মই এই বনত ত্ৰিশ বছৰ কাম কৰিছোঁ, তাৰ উনৈশ বছৰ ধৰি তাইক চিনি পাওঁ।
জাকটোৰ মাজত এটা নতুন পোৱালি আছিল। মাক-হাতীজনীৰ ভৰিৰ মাজত সোমাই খোজ কাঢ়ি আছিল, ইমান সৰু যে ধানৰ খেৰৰ ওপৰেৰে মূৰটোহে দেখা যায়।
সেই নিশাই জাকটোৱে দিমাখুটি গাঁৱৰ পথাৰত নামিল। ৰাতিপুৱা মই যেতিয়া চাইকেলেৰে গাঁও পালোঁ, ৰঞ্জিত নাৰ্জাৰীৰ সাত বিঘা পকা ধানৰ পথাৰখন এখন মৰিশালীৰ দৰে দেখা গৈছিল। ধানৰ থোকবোৰ মাটিত থেতেলা খাই পৰি আছে। ঠায়ে ঠায়ে হাতীৰ বিষ্ঠাৰ দ’ম, এতিয়াও গৰম। পথাৰৰ আলিত ৰঞ্জিত বহি আছিল, দুই হাতেৰে মূৰটো ধৰি।
গাঁৱৰ মানুহ গোট খাইছিল। ডেকাবোৰৰ চকু ৰঙা।
“চাৰ, আপোনালোকৰ হাতী,” এজন ডেকাই মোক ক’লে। মই চাৰ নহয়, মই এজন বনৰক্ষী, মাহেকত চৈধ্য হাজাৰ টকা দৰমহা পাওঁ। কিন্তু বৰ্দী পিন্ধিলে গাঁৱৰ মানুহৰ চকুত মই চৰকাৰ। “আপোনালোকৰ হাতীয়ে আমাৰ ধান খালে। এইবাৰ আমি নিজে চাম।”
“কি চাবা?”
“কাৰেণ্টৰ তাঁৰ পাতিম। আৰু ইউৰিয়া মিহলাই ভাত দিম।”
গাঁৱৰ মানুহৰ মাজৰ পৰা কেইজনমানে মূৰ দুপিয়ালে। মই একো নক’লোঁ। এনেকুৱা সময়ত মই শিকিছোঁ, আইনৰ কথা পাছত ক’ব লাগে। প্ৰথমে দুখটোৰ কথা শুনিব লাগে।
ৰঞ্জিতৰ কাষত বহিলোঁ। মানুহজন মোৰ সমনীয়া, সৰুতে আমি একেখন স্কুলত পঢ়িছিলোঁ। তেওঁৰ জীয়েক এইবাৰ উদালগুৰিৰ কলেজত নাম লগাব। পথাৰখনৰ ধানেৰে তাইৰ ভৰ্তিৰ মাচুল দিয়াৰ কথা আছিল।
“ৰঞ্জিত,” মই ক’লোঁ, “ক্ষতিপূৰণৰ ফৰ্ম মই নিজে লৈ আহিম। আজিয়েই।”
“ক্ষতিপূৰণ?” তেওঁ মূৰ তুলিলে। “যোৱাবাৰৰ ক্ষতিপূৰণ এতিয়াও পোৱা নাই। ফৰ্ম দিলে, ফটো তুলিলে, চহী কৰিলে। পইচা নাহিল। হাতীয়ে খাবলৈ এৰাতি লয়। চৰকাৰে দিবলৈ দুবছৰ লয়।”
মই এই কথাৰ কোনো উত্তৰ নাজানিছিলোঁ। গতিকে আন এটা কথা ক’লোঁ।
“আজি নিশা মই তোমাৰ লগত টঙীত থাকিম। জাকটো আকৌ আহিব। তোমাৰ পিছফালৰ পথাৰখনৰ ধান এতিয়াও আছে। আজি নিশা আমি দুয়ো চকী দিম। তাঁৰ নাপাতিবা, ইউৰিয়া নিদিবা। আজিৰ নিশাটো মোক দিয়া।”
ৰঞ্জিতে বহুসময় মোৰ মুখলৈ চাই থাকিল। তাৰ পিছত ক’লে, “এৰাতি।”
পথাৰৰ মাজৰ বাঁহৰ টঙীঘৰটো ওখ, চাৰিটা খুঁটাৰ ওপৰত, ওপৰত খেৰৰ চালি। নিশা আঠ বজাত আমি দুয়ো তাত উঠিলোঁ। মোৰ লগত এটা টৰ্চ, এটা হুইচিল, দুটা পটকা, আৰু এটা ৰেডিঅ’ ছেট। ৰঞ্জিতৰ লগত এটা টিনৰ টেমা, এডাল লাঠি, আৰু তেওঁৰ ঘৈণীয়ে দিয়া এটা বটলত জৌ। তেওঁৰ ঘৈণী মিনতিয়ে টঙীৰ তলত থিয় হৈ দখনাৰ আঁচলেৰে মুখ মচি ক’লে, “দুয়োটাই টোপনি নাযাবা। আৰু দুয়োটাই বেছি নাখাবা।”
নিশা ঠাণ্ডা আছিল। আঘোণৰ কুঁৱলী লাহে লাহে পথাৰৰ ওপৰেৰে নামি আহিছিল, যেন কোনোবাই এখন বগা চাদৰ মেলি দিছে। দূৰৰ বনৰ পৰা কেতিয়াবা হৰিণৰ মাত, কেতিয়াবা কিবা এটা চৰাইৰ মাত। ৰঞ্জিতে বটলটো খুলি মোক আগবঢ়ালে। মই এচুমুক খালোঁ। ডিউটিত খাব নাপায়। কিন্তু কিছুমান নিয়ম টঙীৰ তলতে এৰি আহিব লাগে।
“তই সঁচাকৈ তাইক চিনি পাৱ?” ৰঞ্জিতে সুধিলে। “সেই বুঢ়ী হাতীজনীক?”
“চিনি পাওঁ। উনৈশ বছৰ আগতে, মই নতুনকৈ চাকৰিত সোমাওঁতে, তাই এটা পোৱালি জন্ম দিছিল। সেই পোৱালিটো তিনিমাহ বয়সত ৰেল লাইনত মৰিল। তাই দুদিন লাইনৰ কাষৰ পৰা নগ’ল। আমি ৰেল ৰখাব লগা হৈছিল।” মই টৰ্চটো হাতত ঘূৰাই থাকিলোঁ। “তাৰ পিছত তাই আৰু পোৱালি জন্ম নিদিলে। এতিয়া তাই জাকৰ মূৰব্বী। আনৰ পোৱালি চায়।”
ৰঞ্জিতে একো নক’লে।
ৰাতি এঘাৰ বজাত বনৰ ফালৰ পৰা গছৰ ডাল ভঙাৰ শব্দ আহিল। তাৰ পিছত সেই শব্দ, যিটো মাটিৰ তলৰ পৰা অহা যেন লাগে, পেটৰ ভিতৰত কঁপনি তোলা গোঁ-গোঁ। হাতীয়ে ইটোৱে সিটোক মাতে।
কুঁৱলীৰ মাজেৰে ক’লা ছাঁবোৰ ওলাই আহিল। এটা, দুটা, পাঁচটা, দহটা। আগত ফটা কাণৰ কাণফটী আইতা।
ৰঞ্জিতে টিনৰ টেমাটো হাতত ল’লে। মই তেওঁৰ হাতত ধৰিলোঁ। “অলপ ৰ’বা। দেখা যাওক, ক’লৈ যায়।”
জাকটো ৰঞ্জিতৰ পিছফালৰ পথাৰৰ ফালে নাহিল। তাৰ ঠাইত সিহঁত পথাৰৰ পূব দাঁতিৰ ফালে গ’ল, য’ত গাঁৱৰ নতুনকৈ খন্দা জলসিঞ্চনৰ নলাটো আছে। নলাটো দুমাহ আগতে খন্দা হৈছিল, এতিয়াও পকা কৰা হোৱা নাই। গভীৰ, দুয়োকাষে খাড়া বোকা।
তাৰ পিছত এটা চিঞৰ। কোনো মানুহৰ চিঞৰ নহয়, এটা সৰু জন্তুৰ, তীখা আৰু আতংকিত।
মই টৰ্চটো জ্বলালোঁ।
পোৱালিটো নলাত পৰিছিল। বোকাৰ মাজত, কঁকাল পানীত, চাৰিওটা ভৰি পিছলি পিছলি উঠিবলৈ চেষ্টা কৰি আছিল। ওপৰত তাৰ মাক-হাতীজনী পাগলৰ দৰে ঘূৰি আছিল, শুঁৰটো তললৈ মেলি, কিন্তু নলাৰ দাঁতিটো ভাঙি পৰিছিল, ওচৰলৈ যাব পৰা নাছিল। আৰু কাণফটী আইতা— তাই থিয় হৈ আছিল নলাৰ কাষত, আৰু আমাৰ টঙীৰ ফালে মুখ কৰি।
মোৰ টৰ্চৰ পোহৰত তাইৰ চকুযোৰ জিলিকি উঠিল।
“এইটো ভাল কথা নহয়,” মই ক’লোঁ। “পোৱালিটো ৰাতিপুৱালৈকে নুঠিলে, ঠাণ্ডাত মৰিব। আৰু জাকটো ইয়াৰ পৰা নাযায়। গোটেই গাঁওখন খুন্দি পেলাব।”
ৰঞ্জিতে মোৰ ফালে চালে। তাৰ পিছত, মই একো কোৱাৰ আগতেই, তেওঁ টঙীৰ পৰা নামি গ’ল আৰু গাঁৱৰ ফালে দৌৰিলে।
মই ৰেডিঅ’ত বিট অফিচলৈ খবৰ দিলোঁ। তাৰ পিছত মই অকলে টঙীত থাকিলোঁ, টৰ্চ নুমুৱাই। আন্ধাৰত পোৱালিটোৰ চিঞৰ, মাকৰ গোঁ-গোঁ, আৰু বাকী জাকটোৰ অস্থিৰ খোজৰ শব্দ।
আধা ঘণ্টাৰ পিছত গাঁৱৰ ফালৰ পৰা পোহৰ আহিল। মছাল, টৰ্চ, হেৰিকেন। ৰঞ্জিত আগত, পিছত গাঁৱৰ বিশ-পঁচিশজন মানুহ। সেই একেজন ডেকা, যিয়ে ৰাতিপুৱা কাৰেণ্টৰ তাঁৰৰ কথা কৈছিল। তাৰ হাতত এখন কোৰ।
তাৰ পিছৰ তিনিঘণ্টাৰ কথা মই ভালকৈ ক’ব নোৱাৰোঁ, কাৰণ এতিয়াও ভাবিলে আচৰিত লাগে। আমি নলাটোৰ এটা দাঁতি কাটি এটা ঢাল বনালোঁ। জাকটোৰ পৰা পঞ্চাশ মিটাৰ দূৰত, টিনৰ টেমা বজাই হাতীবোৰক অলপ আঁতৰাই ৰাখি, কোৰেৰে বোকা কাটি কাটি। মাক-হাতীজনী মাজে মাজে আগবাঢ়ি আহে, আমি পিছুৱাই যাওঁ, তাই আকৌ ৰয়। কাণফটী আইতা এবাৰো নলৰিল। তাই আমালৈ চাই থাকিল, গোটেই সময়খিনি।
ৰাতি তিনি বজাত ঢালটো সম্পূৰ্ণ হ’ল। আমি সকলোৱে পিছুৱাই আহি পথাৰৰ আলিত থিয় হ’লোঁ, মছালবোৰ নুমুৱাই।
মাক-হাতীজনী ঢালেৰে নামিল। শুঁৰৰে পোৱালিটোক তলৰ পৰা ঠেলি দিলে। পোৱালিটো পিছলি পৰিল, আকৌ উঠিল, আকৌ পিছলি পৰিল। তৃতীয়বাৰত সি ওপৰ পালে। মাকৰ ভৰিৰ মাজত সোমাই গ’ল।
জাকটো লাহে লাহে বনৰ ফালে ঘূৰিল। ৰঞ্জিতৰ পিছফালৰ পথাৰখন পাৰ হৈ গ’ল, ধানৰ এটা থোকো নুচুলে। কুঁৱলীৰ মাজত এটা এটাকৈ ক’লা ছাঁবোৰ মিলি গ’ল।
শেষত গ’ল কাণফটী আইতা। বনৰ দাঁতিত তাই এবাৰ ৰৈ গ’ল, ঘূৰি চালে। তাৰ পিছত নোহোৱা হ’ল।
কোনেও একো নক’লে। কোৰ লৈ থকা সেই ডেকাজনে কোৰখন মাটিত থৈ দিলে আৰু বিড়ি এটা জ্বলালে। তাৰ হাত কঁপি আছিল।
পিছদিনা ৰাতিপুৱা মই ক্ষতিপূৰণৰ ফৰ্মখন লৈ ৰঞ্জিতৰ ঘৰলৈ গ’লোঁ। মিনতিয়ে চাহ দিলে। ৰঞ্জিতে চোতালত বহি ফৰ্মখন পঢ়িলে, এটা এটা শাৰী আঙুলিৰে টানি।
“‘ক্ষতিৰ কাৰণ’,” তেওঁ পঢ়িলে। “কি লিখিম?”
“হাতীৰ আক্ৰমণত শস্যৰ ক্ষতি। সেইটোৱেই চৰকাৰী ভাষা।”
ৰঞ্জিতে কলমটো হাতত ল’লে, লিখিবলৈ ধৰিলে, তাৰ পিছত ৰৈ গ’ল।
“আক্ৰমণ নহয়,” তেওঁ ক’লে। “তাই আক্ৰমণ কৰা নাছিল। খাইছিল, ভোক লাগিছিল।” তেওঁ কিছুসময় চিন্তা কৰিলে। “লিখি দিয়া, হাতীয়ে খালে। আৰু তলত লিখি দিয়া, পোৱালিটো ভালে আছে।”
“সেই কথা ফৰ্মত লিখিব নাপায়, ৰঞ্জিত। চৰকাৰে বুজি নাপাব।”
“চৰকাৰে বুজি নাপালেও হয়।” তেওঁ চাহৰ কাপটো তুলি ল’লে। “তই বুজিলেই হ’ল।”
মই লিখি দিলোঁ। দুটা শাৰীয়েই। ফৰ্মখন এতিয়াও উদালগুৰিৰ বন বিভাগৰ অফিচৰ কোনোবা আলমাৰিত আছে চাগৈ। ক্ষতিপূৰণৰ টকা এতিয়াও অহা নাই।
