চিঠিখন ওলাল বীণা বৰুৱাৰ ‘জীৱনৰ বাটত’ৰ এটা পুৰণি সংস্কৰণৰ মাজৰ পৰা, একশ সাতচল্লিশ আৰু একশ আঠচল্লিশ পৃষ্ঠাৰ মাজৰ পৰা। কিতাপখন মই আমাৰ কলেজৰ পুথিভঁৰালৰ পিছফালৰ আলমাৰিৰ তলৰ তাকৰ পৰা উলিয়াইছিলোঁ, য’ত পুৰণি, ছিগা, কোনেও নোপোৱা কিতাপবোৰ থোৱা হয়। পুথিভঁৰালটো ডিজিটেল কৰাৰ কাম চলিছে, আৰু মোৰ ভাগত পৰিছে সেই আলমাৰিটো। মানে, কোনেও নিবিচৰা কাম।
চিঠিখন নীলা চিয়াঁহীৰে লিখা, ভাঁজ কৰা, কাগজখন হালধীয়া পৰি গৈছে। ওপৰত তাৰিখ: ১২ মে’, ১৯৮৬।
‘মিনু,
কালি পুথিভঁৰালত তুমি কৈছিলা, এই কিতাপখন তুমি পঢ়িব বিচাৰা। মই আজিয়েই ইয়াক ইচ্যু কৰি লৈ পঢ়ি শেষ কৰিলোঁ, আৰু এই চিঠিখন ভিতৰত থৈ কাইলৈ ঘূৰাই দিম। তুমি যেতিয়া কিতাপখন লৈ যাবা, এই পৃষ্ঠাখনত চিঠিখন পাবা। এই পৃষ্ঠাখন পঢ়ি মোৰ মনত সাহস আহিল। মানুহৰ জীৱনত সাহসৰ মুহূৰ্ত বেছি নাহে; মোৰ মুহূৰ্তটো এইখন কাগজ।
মোৰ মুখেৰে এই কথা কেতিয়াও ওলাব বুলি নাভাবোঁ। গতিকে লিখিলোঁ। মই তোমাক ভাল পাওঁ। যদি তুমিও পোৱা, জেঠৰ দহ তাৰিখে দুপৰীয়া তিনি বজাত কলেজৰ পিছফালৰ কৃষ্ণচূড়াজোপাৰ তলত থাকিবা। যদি নাথাকা, মই বুজিম, আৰু কেতিয়াও তোমাক এই কথা কৈ লাজত নেপেলাম।
তোমাৰ, ন।’
মই চিঠিখন দুবাৰ পঢ়িলোঁ। তাৰ পিছত কিতাপখনৰ শেষৰ পৃষ্ঠাত লগোৱা কাগজৰ জেপটোৰ পৰা ইচ্যু কাৰ্ডখন উলিয়ালোঁ। পুৰণি দিনৰ কাৰ্ড, য’ত প্ৰতিজন পঢ়ুৱৈৰ নাম আৰু তাৰিখ হাতেৰে লিখা থাকে।
শেষৰ নামটো: নবজ্যোতি শইকীয়া, স্নাতক তৃতীয় বৰ্ষ। ইচ্যু: ১১/৫/৮৬। ঘূৰাই দিয়া: ১৩/৫/৮৬।
তাৰ পিছত কাৰ্ডখনত আৰু কোনো নাম নাই। আঠত্ৰিশ বছৰ।
মিনুৱে কিতাপখন কেতিয়াও নিনিলে।
সেইদিনা মই পুথিভঁৰালৰ বাকী কাম একো কৰিব নোৱাৰিলোঁ। মোৰ সহকৰ্মী দেৱযানীক চিঠিখন দেখুৱালোঁ। তাই হাঁহিলে।
“তোমাৰ নিজৰ জীৱনত একো ৰোমাঞ্চ নাই বাবে আনৰ চিঠি পঢ়ি আছা।”
“এইখন আনৰ চিঠি নহয়। এইখন কোনেও নপঢ়া চিঠি।”
“তেন্তে আৰু বেয়া। আঠত্ৰিশ বছৰ ধৰি অপেক্ষা কৰি থকা চিঠি। এতিয়া তুমি কি কৰিবা, পোষ্টমেন হ’বা?”
মই একো উত্তৰ নিদিলোঁ। কিন্তু সেইৰাতি টোপনি অহাৰ আগলৈকে মোৰ মনত এখন কৃষ্ণচূড়াজোপা আছিল, জেঠৰ ৰ’দত ৰঙা হৈ, আৰু তাৰ তলত এজন ডেকা ল’ৰা, ঘড়ীলৈ বাৰে বাৰে চাই।
পিছদিনা কলেজৰ অফিচত পুৰণি ভৰ্তি ৰেজিষ্টাৰবোৰ বিচাৰিলোঁ। অফিচৰ মহন্ত দাই প্ৰথমে বিৰক্ত হ’ল, তাৰ পিছত কৌতূহলী হ’ল, শেষত মোতকৈও বেছি উৎসাহী হ’ল। ধূলিৰে ভৰা এটা ভঁৰালকোঠাত আমি দুয়ো দুঘণ্টা বিচাৰিলোঁ।
১৯৮৩-৮৬ বৰ্ষৰ ৰেজিষ্টাৰত নবজ্যোতি শইকীয়াৰ নাম পোৱা গ’ল। দেউতাকৰ নাম, ঠিকনা: চিনামৰা, যোৰহাট। আৰু সেই একেটা বৰ্ষতে, কলা শাখাত, তিনিজন ছোৱালীৰ নামৰ আগত ‘মিনু’ হ’ব পৰা নাম: মিনতি দত্ত, মীনাক্ষী বৰা, আৰু মীনাক্ষী হাজৰিকা।
“তিনিটা মিনু,” মহন্ত দাই ক’লে। “এই কথা পুলিচৰ কেচতকৈও জটিল।”
চিনামৰা চহৰৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়। সেই দেওবাৰে মই স্কুটিখন লৈ ওলালোঁ। গাঁওখন এতিয়া আধা চহৰ হৈ গৈছে, পুৰণি অসম-আৰ্হিৰ ঘৰৰ কাষতে তিনিমহলীয়া পকী ঘৰ। এখন পাণ দোকানত সুধিলোঁ, শইকীয়াৰ ঘৰ ক’ত। দোকানীয়ে সুধিলে, কোন শইকীয়া, ইয়াত বিশঘৰ শইকীয়া আছে।
“নবজ্যোতি শইকীয়া। বয়স ষাঠিৰ ওপৰ হ’ব।”
দোকানীৰ মুখখন অলপ সলনি হ’ল। “ডাক্তৰ শইকীয়া? তেওঁ যোৱা বছৰ ঢুকাল, বাইদেউ। চাহ বাগিচাৰ হস্পিতালত কাম কৰিছিল, ভাল মানুহ আছিল। তেওঁৰ ঘৰখন নামঘৰৰ পিছফালে, গেটত বগেনভিলিয়া আছে।”
মই কিছুসময় স্কুটিৰ ওপৰতে বহি থাকিলোঁ। চিঠিখন মোৰ বেগত আছিল, এখন প্লাষ্টিকৰ ফাইলত। আঠত্ৰিশ বছৰ পলম কৰাৰ পিছত মই এবছৰৰ বাবে পলম কৰিলোঁ।
ঘূৰি যাওঁ বুলি ভাবিছিলোঁ। কিন্তু কিয় নাজানো, স্কুটিখন নামঘৰৰ পিছফাললৈ ঘূৰালোঁ।
গেটত বেঙুনীয়া বগেনভিলিয়া। এখন পুৰণি নামফলি: ‘ডাঃ এন. শইকীয়া’। চোতালত এগৰাকী মহিলাই তুলসীৰ তলত চাকি জ্বলাইছিল। বগা মেখেলা-চাদৰ, চুলি প্ৰায় বগা, কিন্তু খোজত এতিয়াও এক সৰল ঠাঁচ।
“কাক বিচাৰিছে?”
মই কি ক’ম ভাবি নাপালোঁ। শেষত ক’লোঁ, “মই যোৰহাটৰ কলেজৰ পৰা আহিছোঁ। ডাক্তৰ শইকীয়াই আমাৰ কলেজত পঢ়িছিল। তেওঁৰ এটা পুৰণি বস্তু পাইছোঁ। ঘৰৰ কাৰোবাক দিব বিচাৰিছিলোঁ।”
মহিলাগৰাকীয়ে মোক বাৰাণ্ডালৈ মাতি নিলে। বেতৰ চকী, দেৱালত এখন ফটো— এজন শকত মানুহ, চশমা পিন্ধা, অলপ লাজুকীয়া হাঁহি। ফটোৰ ফ্ৰেমত শুকান ফুলৰ মালা।
“মোৰ গিৰিয়েক,” তেওঁ ক’লে। “চল্লিশ বছৰ একেলগে আছিলোঁ।”
মই প্লাষ্টিকৰ ফাইলটো উলিয়ালোঁ। কি ক’ব লাগে, কেনেকৈ ক’ব লাগে, একো ভাবি নাপালোঁ। ভাবিছিলোঁ, যদি এইগৰাকী সেই মিনু নহয়? এখন আন ছোৱালীলৈ লিখা প্ৰেমপত্ৰ মই এগৰাকী বিধৱাৰ হাতত দিম?
“আপোনাৰ নামটো সুধিব পাৰোঁনে, খুড়ী?”
“মীনাক্ষী। মীনাক্ষী শইকীয়া। আগতে হাজৰিকা আছিলোঁ।”
মোৰ বুকুখন ঢপঢপাই উঠিল।
“আপোনাক কোনোবাই মিনু বুলি মাতিছিলনে?”
তেওঁ মোৰ মুখলৈ এনেকৈ চালে, যেন বহুদিনৰ পিছত কোনোবাই এটা পাহৰি যোৱা গীতৰ প্ৰথম শাৰীটো গাইছে।
“কলেজত। কেৱল কলেজত।”
মই চিঠিখন তেওঁৰ হাতত দিলোঁ, আৰু ক’ত পালোঁ ক’লোঁ। কিতাপখনৰ কথা, ইচ্যু কাৰ্ডৰ কথা, তাৰিখৰ কথা।
তেওঁ চশমাযোৰ পিন্ধিলে। চিঠিখন পঢ়িলে। এবাৰ। তাৰ পিছত আকৌ এবাৰ। মই চোতালৰ তুলসীৰ চাকিটোলৈ চাই থাকিলোঁ, কাৰণ কাৰোবাৰ মুখত আঠত্ৰিশ বছৰ একেলগে উভতি অহা দেখাটো মোৰ সহ্য হোৱা নাছিল।
তাৰ পিছত তেওঁ হাঁহিলে। প্ৰথমে লাহেকৈ, তাৰ পিছত জোৰেৰে, চকুৰ পানী মচি মচি।
“এই মানুহজন,” তেওঁ ক’লে। “এই মূৰ্খ মানুহজন।”
মই একো নুবুজি তেওঁলৈ চাই থাকিলোঁ।
“মই সেইবছৰ কিতাপখন নিবলৈ পাহৰিয়েই গ’লোঁ। পৰীক্ষা আহিল, দেউতাৰ অসুখ হ’ল, মই ঘৰলৈ গুচি গ’লোঁ। আৰু তেওঁ ভাবিলে, মই কৃষ্ণচূড়াৰ তলত নাহিলোঁ মানে মই তেওঁক নিবিচাৰোঁ।” তেওঁ চিঠিখন বুকুত হেঁচি ধৰিলে। “দুবছৰ তেওঁ মোৰ লগত এটা কথাও নাপাতিলে। দুবছৰ! মই ভাবিছিলোঁ, মোক দেখিলেই বাট সলায়, অহংকাৰী মানুহ। তাৰ পিছত অষ্টাশী চনত মোৰ খুড়াৰ ঘৰৰ বিয়াত হঠাতে লগ পালোঁ। তেতিয়া মইহে সুধিলোঁ, আপুনি মোৰ লগত কিয় কথা নাপাতে। তেওঁ মাটিলৈ চাই ক’লে, তুমি তো জানাই। মই ক’লোঁ, মই কি জানো? তেওঁ একো নক’লে।”
“তাৰ পিছত?”
“তাৰ পিছত তেওঁৰ মাক মোৰ ঘৰলৈ জোৰোণ লৈ আহিল। তেওঁ নিজে কেতিয়াও একো নক’লে। চল্লিশ বছৰত এবাৰো নক’লে।” তেওঁ চিঠিখনৰ এটা শাৰীত আঙুলি থ’লে। “এই কথাষাৰ, মুখেৰে। এবাৰো নহয়। মই ভাবিছিলোঁ, তেওঁ তেনেকুৱাই মানুহ। ভাল পায়, কিন্তু ক’ব নাজানে।”
বাৰাণ্ডাত এজাক বতাহ আহিল। ফটোৰ মালাটো অলপ লৰিল।
“তেওঁ জানিছিল,” মই ক’লোঁ, যদিও মোৰ কোনো অধিকাৰ নাছিল। “তেওঁ লিখিছিল। কেৱল আপোনাৰ হাতলৈ পলমকৈ আহিল।”
মীনাক্ষী খুড়ীয়ে চিঠিখন আকৌ ভাঁজ কৰিলে, ঠিক আগৰ ভাঁজবোৰতে।
“মোৰ নাতিনীয়ে সোধে, আইতা, তোমালোকৰ লাভ মেৰেজ আছিল নে এৰেঞ্জ? মই কওঁ, এৰেঞ্জ।” তেওঁ হাঁহিলে। “এতিয়া মোৰ তাইক কিবা আন কথা ক’ব লাগিব।”
গেটৰ বাহিৰলৈ আহোঁতে তেওঁ মোক মাতিলে।
“কিতাপখন? সেইটো আপোনালোকৰ পুথিভঁৰালত এতিয়াও আছে নে?”
“আছে।”
“মোৰ নামত ইচ্যু কৰি দিব পাৰিবনে? আঠত্ৰিশ বছৰ পলম হ’ল। জৰিমনা যিমান লাগে, মই দিম।”
সোমবাৰে মই কিতাপখন পুথিভঁৰালৰ খাতাত চঢ়ালোঁ, আৰু ইচ্যু কাৰ্ডখনত নবজ্যোতি শইকীয়াৰ নামৰ তলত, নিজৰ হাতেৰে লিখিলোঁ: মীনাক্ষী শইকীয়া। তাৰিখ দিলোঁ আজিৰ।
জৰিমনাৰ ঘৰত একো নিলিখিলোঁ।
