যাত্ৰাৰ আগৰ নিশা মিনিৰ বেগটো দুবাৰ সজা হ’ল। এবাৰ তাই নিজে সাজিলে— জিন্স, টি-চাৰ্ট, চাৰ্জাৰ, কিতাপ, এটা নতুন পানীৰ বটল, যিটো মাকে শিলচৰৰ পৰা আনিছিল। তাৰ পিছত মাকে বেগটো খুলি আকৌ সাজিলে— জিন্স আধা উলিয়াই তাৰ ঠাইত দুখন ৰিগু, এখন ৰিজাম্ফাইনাই, এটা টেকেলিত চেপা মাছ আৰু জলকীয়াৰ আচাৰ, আৰু হাফলং লেকৰ এখন সৰু ফটো, ফ্ৰেমত বন্ধা।
“মা, গুৱাহাটীত জলকীয়াৰ আচাৰ পোৱা যায়।”
“তাত পোৱা যায় গুৱাহাটীৰ আচাৰ। এইটো তোৰ আইতাৰ।”
সেই কথাৰ পিছত তৰ্ক কৰিবলৈ একো নাথাকিল।
আইতা বাৰাণ্ডাত আছিল। চল্লিশ ৱাটৰ বাল্ব এটাৰ তলত, তাঁতৰ সন্মুখত। কঁকালত বন্ধা তাঁত, আইতাই সদায় কয়, আটাইতকৈ বিশ্বাসী তাঁত, কাৰণ এই তাঁতত আধা কাম শৰীৰে কৰে। এটা মূৰ বাৰাণ্ডাৰ খুঁটাত বান্ধি থোৱা, আনটো মূৰ আইতাৰ কঁকালৰ চামৰাৰ ফিটাত। আইতাই পিছলৈ হালিলে সূতাবোৰ টান হয়, আগলৈ হালিলে ঢিলা হয়। গোটেই জীৱন আইতাই এনেকৈয়ে বৈছে। আগলৈ, পিছলৈ। যেন উশাহ লৈছে।
মিনি তাইৰ কাষত আহি বহিল। সৰুতে তাই এইখিনিতে বহিছিল, আইতাৰ ভৰিৰ কাষত, সূতাৰ লাটাইবোৰ লৈ খেলি। তেতিয়া আইতাই সাধু কৈছিল।
“কি বৈছা, আইতা?”
“ৰিগু।” আইতাই ৰঙা আৰু ক’লা সূতাৰ মাজত এডাল হালধীয়া সূতা ভৰাই দিলে। “তোৰ বাবে।”
“কিন্তু কাইলৈ পুৱাই মই যাম।”
“জানো।”
মিনিয়ে কাপোৰখনলৈ চালে। আধা হৈছে। ফুলবোৰৰ এটা শাৰী, তাৰ পিছত খালী সূতা।
“কাইলৈলৈকে শেষ নহয়, আইতা।”
“নহয়।” আইতাই মাকোটো সূতাৰ মাজেৰে ঠেলি দিলে। খট্। “শুনিবি এটা সাধু?”
মিনিৰ বয়স এতিয়া ওঠৰ। গুৱাহাটীৰ কলেজত ইংৰাজী সাহিত্য পঢ়িবলৈ যাব। তাই শেক্সপীয়েৰ পঢ়িছে, জেন অষ্টেন পঢ়িছে। তথাপি তাই আইতাৰ ভৰিৰ কাষত হাঁটু দুটা বুকুৰ ওচৰলৈ আনি বহিল, ছয় বছৰীয়া ছোৱালীৰ দৰে।
“কোৱা।”
বহু আগৰ কথা, আইতাই ক’লে। যেতিয়া ডিমাছা ৰজাৰ ৰাজধানী মাইবঙত আছিল, আৰু পাহাৰবোৰ এতিয়াতকৈ সেউজীয়া আছিল। এখন সৰু গাঁৱত এজনী ছোৱালী আছিল, যিয়ে এনেকুৱা কাপোৰ বৈছিল যে কাপোৰৰ চৰাইবোৰক দেখি আকাশৰ চৰাই নামি আহিছিল। কাপোৰৰ নৈখনক দেখি হৰিণে পানী খাবলৈ মূৰ দোঁৱাইছিল।
কথাটো ৰজাৰ কাণত পৰিল। ৰজাই মানুহ পঠালে, ছোৱালীজনীক ৰাজপ্ৰাসাদলৈ আনিবলৈ। ৰাণীৰ বাবে কাপোৰ বব লাগিব। ছোৱালীজনীৰ মাক কান্দিলে, দেউতাক মনে মনে থাকিল। ৰজাৰ কথা কোনে কাটিব?
ৰাজপ্ৰাসাদত ছোৱালীজনীক এটা সোণৰ তাঁত দিয়া হ’ল, ৰেচমৰ সূতা দিয়া হ’ল। তাই বৈ গ’ল। ৰাণীৰ বাবে, ৰজাৰ বাবে, ৰাজকুমাৰীৰ বিয়াৰ বাবে। বছৰৰ পিছত বছৰ। কিন্তু প্ৰতিখন কাপোৰ বোৱাৰ পিছত তাইৰ মনটো অলপ অলপকৈ খালী হৈ গ’ল, কাৰণ তাই যিবোৰ চৰাই বৈছিল, সেইবোৰ তাইৰ গাঁৱৰ চৰাই আছিল। তাই যিখন নৈ বৈছিল, সেইখন তাইৰ গাঁৱৰ নৈ আছিল। আৰু প্ৰাসাদৰ পৰা গাঁওখন কোনফালে, তাই পাহৰি গৈছিল।
আইতা ৰ’ল। তাঁতৰ খটখটনিও ৰ’ল।
“তাৰ পিছত?”
মিনিয়ে এই সাধুটো জানিছিল। সৰুতে আইতাই কেইবাবাৰো কৈছিল। সাধুটোৰ শেষত ছোৱালীজনীয়ে এখন শেষ কাপোৰ বয়, য’ত তাইৰ গাঁৱৰ সকলো আছে— নৈ, চৰাই, ঘৰ, মাক— আৰু তাৰ পিছত তাই সেই কাপোৰখনৰ ভিতৰত সোমাই যায়, আৰু কেতিয়াও ঘূৰি নাহে। প্ৰাসাদৰ মানুহে কাপোৰখন পায়, কিন্তু ছোৱালীজনীক নাপায়। আৰু আজিও, আইতাই কৈছিল, ভালকৈ চালে, কিছুমান পুৰণি ৰিগুৰ মাজত এজনী সৰু ছোৱালীৰ ছাঁ দেখা যায়।
সৰুতে এই শেষটো শুনি মিনিৰ ভয় লাগিছিল। আৰু তাৰ পিছৰ বহুদিন তাই আইতাৰ পুৰণি ৰিগুবোৰ মেলি মেলি ছোৱালীজনীক বিচাৰিছিল।
“তাৰ পিছত,” আইতাই ক’লে, “ছোৱালীজনীয়ে এখন শেষ কাপোৰ বলে।”
“জানো, আইতা।”
“নাজান। শুন।”
তাই কাপোৰখনত তাইৰ গাঁওখন নবলে। তাই বলে এটা বাট। প্ৰাসাদৰ দুৱাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, পাহাৰৰ ওপৰেৰে, নৈৰ পাৰেৰে, হাবিৰ মাজেৰে, তাইৰ ঘৰৰ চোতাললৈকে। প্ৰতিটো বাঁক, প্ৰতিটো শিল, প্ৰতিজোপা গছ। মনত যিমান আছিল। মনত নথকাখিনি তাই আকাশৰ চৰাইক সুধিলে, যিবোৰ প্ৰতিদিনে প্ৰাসাদৰ পৰা পাহাৰলৈ উৰি যায়। চৰাইবোৰে ক’লে।
কাপোৰখন শেষ হোৱাৰ পিছদিনা তাই সেইখন গাত মেৰিয়াই লৈ প্ৰাসাদৰ পৰা ওলাই গ’ল। ৰখীয়াই তাইক ৰখাব খুজিছিল, কিন্তু তাই কৈছিল, মই ৰাণীৰ নতুন কাপোৰখন পিন্ধি চাই আছোঁ, আৰু ৰখীয়াই বিশ্বাস কৰিলে। তাই খোজ কাঢ়িলে। হেৰাই গ’লে কাপোৰখনলৈ চায়, আৰু বাট পায়।
তিনিদিন লাগিল।
আইতা আকৌ ৰ’ল। মিনিয়ে তেওঁৰ মুখলৈ চালে। বাল্বৰ পোহৰত আইতাৰ মুখৰ ৰেখাবোৰ তাঁতৰ সূতাৰ দৰে দেখা গৈছিল।
“আৰু?”
“আৰু তাই ঘৰ পালে। মাকে চিনি নাপালে প্ৰথমে, কাৰণ ছোৱালীজনী ডাঙৰ হৈছিল, আৰু গাত ৰেচমৰ কাপোৰ। তাৰ পিছত তাইৰ হাত দুখন দেখি চিনি পালে। তাঁতীৰ হাত।” আইতাই নিজৰ হাত দুখন তুলি দেখুৱালে, আঙুলিৰ মূৰবোৰ চেপেটা, তলুৱাত সূতাৰ পুৰণি দাগ। “তাৰ পিছত ছোৱালীজনী কিছুদিন ঘৰত থাকিল। আৰু তাৰ পিছত, যেতিয়া প্ৰাসাদৰ পৰা আকৌ মাত আহিল, তাই আকৌ গ’ল।”
“আকৌ গ’ল?”
“আকৌ গ’ল। এইবাৰ নিজৰ ইচ্ছাত। কাৰণ তাই জানিছিল, বাটটো তাইৰ গাতেই আছে। যেতিয়াই মন যায়, ঘূৰি আহিব পাৰে।” আইতাই মাকোটো আকৌ সূতাৰ মাজেৰে ঠেলি দিলে। খট্। “সাধু শেষ।”
মিনি বহুসময় একো নক’লে। বতাহত বাৰাণ্ডাৰ বাল্বটো লাহেকৈ দুলিছিল। দূৰৰ পাহাৰত এটা ৰেলৰ শব্দ, লামডিঙৰ ফালে যোৱা নিশাৰ গাড়ী।
“আইতা, সৰুতে তুমি এইটো কোৱা নাছিলা। সৰুতে ছোৱালীজনী কাপোৰৰ ভিতৰত সোমাই হেৰাই গৈছিল।”
“সৰুতে তই কোনো ঠাইলৈ যাব লগা নাছিলি।”
আইতাই কথাটো এনেকৈ ক’লে, যেন আকাশত ডাৱৰ আছে বুলি কৈছে। মিনিৰ ডিঙিত কিবা এটা আহি ৰৈ গ’ল।
“সাধুটো কাৰ?” তাই সুধিলে। “তোমাৰ আইতাৰ?”
“আধাখিনি মোৰ আইতাৰ।” আইতাই হাঁহিলে। “আধাখিনি মোৰ।”
সেই নিশা মিনি আইতাৰ কাষত বহি থাকিল, যেতিয়ালৈকে আইতাৰ চকু টোপনিত গধুৰ নহ’ল। আইতাই কাপোৰখন তাঁতৰ পৰা নুখুলিলে। আধা বোৱা ৰিগুখন খুঁটাত বান্ধি থ’লে।
পিছদিনা ৰাতিপুৱা, বাছলৈ যোৱাৰ আগত, মিনি বাৰাণ্ডালৈ গ’ল। আইতা তেতিয়াও শুই আছিল। কাপোৰখনৰ সূতাবোৰ ৰাতিপুৱাৰ কুঁৱলীত অলপ তিতিছিল।
তাই আধা বোৱা অংশটো ভালকৈ চালে। ৰঙা আৰু ক’লা সূতাৰ মাজত হালধীয়া ফুলৰ এটা শাৰী। কিন্তু সেইবোৰ ফুল নাছিল। কাষৰ পৰা চালে বুজা যায়। এটা আঁকাবাঁকা ৰেখা, ফুলৰ দৰে দেখা, কিন্তু আচলতে একোটা বাঁক। একোটা শিল। একোজোপা গছ। আৰু এটা মূৰত, সূতাৰ ঠিক কাষত, এটা সৰু চাৰিকোণীয়া আকাৰ, যাৰ চাৰিওফালে চাৰিটা খুঁটা।
এই বাৰাণ্ডাখন।
মিনিয়ে বেগটোৰ পৰা মোবাইলটো উলিয়াই কাপোৰখনৰ এখন ফটো তুলিলে। তাৰ পিছত তাই আইতাক জগাব বুলি ভাবিলে, কিন্তু নজগালে।
গুৱাহাটীৰ হোষ্টেলৰ কোঠাত মিনিয়ে ফটোখন মোবাইলৰ স্ক্ৰীণত ৰাখিলে। ৰুমমেটে সুধিলে, এইটো কি। মিনিয়ে ক’লে, এখন মেপ। ৰুমমেটে হাঁহিলে, কিহৰ মেপ, একো দেখা নাই দেখোন।
মিনিয়ে একো নক’লে। পূজাৰ বন্ধত তাই ঘৰলৈ যাব। তেতিয়ালৈকে আইতাই ৰিগুখনৰ বাকী আধাখিনি বব। মিনিয়ে জানে, বাকী আধাখিনিত কি থাকিব। গুৱাহাটীৰ পৰা হাফলঙলৈ বাট। প্ৰতিটো বাঁক। মনত যিমান আছে। মনত নথকাখিনি, আইতাই নিশ্চয় কাৰোবাক সুধিব।
