দুটা পাত, এটা কলি

দুটা পাত, এটা কলি। এই তিনিটা শব্দৰ ওপৰত আমাৰ গোটেই বাগিচাখন থিয় হৈ আছে। মাৰ হাতত এই তিনিটা শব্দ আঠাইশ বছৰ ধৰি আছে, আৰু এইবাৰৰ পূজাৰ বন্ধত সেইবোৰ মোৰ হাতলৈও আহিল।

মোৰ নাম সুমিতা ভূমিজ। চিলাবাৰী চাহ বাগিচাৰ চাৰি নম্বৰ লাইনৰ তিনি নম্বৰ কোঠা। দ্বাদশ শ্ৰেণী, কলা শাখা, বিশ্বনাথ চাৰিআলিৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক বিদ্যালয়। আৰু হাতত এখন কাগজ, য’ত লিখা আছে: এইচ এছ চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ ফৰ্ম পূৰণৰ শেষ তাৰিখ, ত্ৰিশ নৱেম্বৰ। মাচুল আৰু আনুষংগিক খৰচ মিলাই এহেজাৰ আঠশ টকা।

এহেজাৰ আঠশ টকা মানে মোৰ মাৰ সাত দিনৰ হাজিৰা।

মাক মই কাগজখন দেখুওৱা নাছিলোঁ। দেউতাৰ সোঁহাতখন যোৱা বছৰ কাৰখানাৰ মেচিনত থেতেলা খোৱাৰ পিছত তেওঁ এতিয়া চকীদাৰৰ কাম কৰে, আধা দৰমহা। ভাইটো নৱম শ্ৰেণীত। ঘৰত মাৰ হাজিৰাই ভাত দিয়ে, দেউতাৰ আধা দৰমহাই কিতাপ দিয়ে, আৰু বাকী সকলো কথা ঈশ্বৰে চায়। ঈশ্বৰে কেতিয়াবা চায়, কেতিয়াবা নাচায়।

গতিকে পূজাৰ বন্ধৰ প্ৰথম দিনা ৰাতিপুৱা চাৰে পাঁচ বজাত মই মাৰ লগত পাত তুলিবলৈ ওলালোঁ। মূৰত টুপী, পিঠিত বাঁহৰ জাপি, কঁকালত পুৰণি চাদৰখন মেৰিয়াই।

মায়ে মোলৈ এবাৰ চালে, একো নক’লে। পিছত বাটত ক’লে, “জোঁকে ধৰিলে টানি নিছিঙিবি। নিমখ দিবি। জাপিত চাৰি কিলোৰ বেছি হ’লেহে পইচা।”

সেইদিনা মই সাত কিলো পাত তুলিলোঁ। মায়ে চৌত্ৰিশ কিলো।

চৰ্দাৰ মংগল কাকাই পাত জুখি মোৰ ফালে চাই হাঁহিলে। “কলেজৰ ছোৱালী আহিছে। বাগিচাৰ উৎপাদন এইবাৰ দুগুণ হ’ব।”

গোটেই লাইনত মানুহে হাঁহিলে। মইও হাঁহিলোঁ। হাতৰ আঙুলিকেইটাৰ মূৰত চাহপাতৰ সেউজীয়া ৰং লাগিছিল, আৰু তলুৱাত এটা জোঁকে কামুৰা ঠাইৰ পৰা তেজ বৈছিল।

দ্বিতীয় দিনা ন কিলো। তৃতীয় দিনা বাৰ কিলো। হাত দুখনে শিকিলে। চকুৱে শিকিলে— পকা পাত, কেঁচা পাত, দুটা পাত এটা কলি, তিনিটা পাত হ’লে বাবুৱে কাটি দিয়ে। মগজুৱেও এটা কথা শিকিলে: পাত তোলাৰ সময়ত ভাবিব পাৰি। আঙুলিয়ে কাম কৰে, মন মুকলি থাকে। মই ইতিহাসৰ তাৰিখবোৰ মনে মনে আওৰাই থাকোঁ। পলাশীৰ যুদ্ধ, ১৭৫৭। প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰাম, ১৮৫৭। অসমত প্ৰথম চাহ বাগিচা, ১৮৩৯। শেষৰ তাৰিখটো আওৰাই থাকোঁতে মোৰ হাঁহি উঠিল। ইয়াৰ বাবেই মই এতিয়া ইয়াত।

দুপৰীয়া ছাঁ-গছৰ তলত আধা ঘণ্টাৰ জিৰণি। মাইকী মানুহবোৰে টিফিন খোলে, ৰুটি আৰু চাহ, কেতিয়াবা ভাত আৰু আলু। মই টিফিনৰ লগত এখন কিতাপো খুলিলোঁ। ৰাজনীতি বিজ্ঞান।

চতুৰ্থ দিনা দুপৰীয়া বাংলোৰ বগা জীপখন আমাৰ ছেকচনৰ ওচৰত ৰ’ল। মেনেজাৰৰ ঘৈণী, আমি সকলোৱে মেমচাহাব বুলি কওঁ, বাগিচাৰ মহিলাবোৰৰ বাবে এটা স্বাস্থ্য শিবিৰৰ কথা ক’বলৈ আহিছিল। চোকা, পৰিষ্কাৰ কাপোৰ পিন্ধা, চশমা পিন্ধা মহিলা, গুৱাহাটীৰ মানুহ। তেওঁ কথা কৈ কৈ মোৰ কাষ পালে, আৰু মোৰ হাতৰ কিতাপখন দেখিলে।

“তুমি পঢ়া?”

“দ্বাদশ, মেম।”

“তেন্তে পাত তুলিছা কিয়?”

প্ৰশ্নটো তেওঁ এনেকৈ সুধিলে, যেন দুয়োটা কাম একেলগে কৰিব নোৱাৰি। মোৰ মাৰ মুখখন শক্ত হৈ পৰিল। কাষৰ মহিলাবোৰে চাহৰ কাপ নমাই শুনিবলৈ ধৰিলে।

“ফৰ্মৰ পইচা, মেম।”

“কিমান?”

“এহেজাৰ আঠশ।”

তেওঁ কিছুসময় মোলৈ চাই থাকিল। তাৰ পিছত বেগটো খুলিবলৈ ধৰিলে।

মই জানিছিলোঁ, কি হ’ব। আমাৰ লাইনৰ সকলোৱে জানে। বাংলোৰ পৰা কেতিয়াবা দয়া আহে। কম্বল আহে, পুৰণি কাপোৰ আহে, বিহুৰ সময়ত মিঠাই আহে। দয়া ল’লে ঘূৰাই দিব নালাগে, কিন্তু মনত ৰাখিব লাগে। গোটেই জীৱন।

“নালাগে, মেম।”

মোৰ নিজৰ মাতটো শুনি মই নিজেই আচৰিত হ’লোঁ। মায়ে মোৰ ফালে চালে। মেমচাহাবৰ হাত বেগৰ ভিতৰতে ৰৈ গ’ল।

“নালাগে?”

“মই তুলি ল’ম। দহ দিনত হৈ যাব।” মই অলপ ৰ’লোঁ, তাৰ পিছত সাহস কৰি ক’লোঁ, “কিন্তু আপুনি যদি সঁচাকৈ সহায় কৰিব বিচাৰে, মোৰ এটা কাম আছে।”

সেই কথাটো মই আগতে ভবা নাছিলোঁ। মুখৰ পৰা নিজে ওলাই আহিল, যিদৰে জাপিৰ পৰা কেতিয়াবা এটা পাত নিজে উৰি যায়।

“আপোনাৰ ল’ৰাজনে অষ্টম শ্ৰেণীত পঢ়ে নহয়? মংগল কাকাই কৈছিল, তেওঁৰ টিউটৰ গুৱাহাটীলৈ গুচি গ’ল।” মই মেমচাহাবৰ চকুলৈ চালোঁ। “মই অংক পাৰোঁ, ইংৰাজী পাৰোঁ। দশমত অংকত নব্বৈ পাইছিলোঁ। বন্ধৰ দিনত গধূলি দুঘণ্টাকৈ পঢ়াম। মাহেকৰ মাচুল আপুনি যিমান ঠিক কৰে।”

ছাঁ-গছৰ তলত এক মুহূৰ্ত কোনেও একো নক’লে। তাৰ পিছত মংগল কাকাই কাহ মাৰিলে, যিটো কাহ আচলতে হাঁহি আছিল।

মেমচাহাবে বেগটো বন্ধ কৰিলে। তেওঁৰ মুখত এক বেলেগ চাৱনি, যিটো মই প্ৰথমতে বুজি নাপালোঁ। পিছত বুজিলোঁ, সেইটো আছিল এজন মানুহক নতুনকৈ চোৱাৰ চাৱনি।

“কাইলৈ গধূলি পাঁচ বজাত বাংলোলৈ আহিবা,” তেওঁ ক’লে। “ৰোহনক ভগ্নাংশ শিকাব লাগিব। সি ভগ্নাংশক মৃত্যুদণ্ড বুলি ভাবে।”

সেই বন্ধত মই দুপৰীয়ালৈকে পাত তুলিলোঁ, গধূলি বাংলোত ৰোহনক পঢ়ালোঁ, আৰু ৰাতি লাইনৰ কোঠাত কেৰাচিনৰ চাকিৰ পোহৰত নিজে পঢ়িলোঁ। তিনিটা কাম। দুটা পাত, এটা কলি।

ৰোহন ভাল ল’ৰা আছিল, কেৱল অংকক ভয় কৰিছিল। মই তাক চাহপাতৰ হিচাপেৰে ভগ্নাংশ শিকালোঁ। “এটা জাপিত বাৰ কিলো পাত। তাৰ তিনিভাগৰ এভাগ পকা পাত, বাবুৱে কাটি দিলে। কিমান বাকী থাকিল?” সি প্ৰথমে হাঁহিলে, তাৰ পিছত উত্তৰটো দিলে। বাংলোৰ বাৰাণ্ডাৰ পৰা মেমচাহাবে শুনি আছিল। এদিন তেওঁ মোক সুধিলে, তুমি কি হ’ব বিচাৰা। মই ক’লোঁ, শিক্ষয়িত্ৰী। তেওঁ ক’লে, ভাল। মই ক’লোঁ, বাগিচাৰ স্কুলত। তেওঁ ক’লে, আৰু ভাল।

দহ দিনত মোৰ পাত তোলাৰ হাজিৰা হ’ল দুহেজাৰ দুশ টকা। ৰোহনক পঢ়োৱাৰ মাচুল আহিল মাহৰ শেষত, এখন খামত, তিনিহেজাৰ টকা। খামৰ ওপৰত মেমচাহাবৰ হাতেৰে লিখা: ‘টিউশ্বন ফি, অক্টোবৰ’। দয়া নহয়, মজুৰি।

ফৰ্ম পূৰণ হ’ল। বাকী টকাৰে ভাইটোৰ বাবে এযোৰ জোতা, মাৰ বাবে এখন নতুন চাদৰ, আৰু দেউতাৰ বাবে এটা টৰ্চ, ৰাতিৰ ডিউটিৰ বাবে।

মে’ মাহত ফলাফল ওলাল। সেইদিনা মই আকৌ পাত তুলি আছিলোঁ। জেঠৰ প্ৰথম ফুলনিৰ পাত, বছৰৰ আটাইতকৈ ভাল পাত। দুপৰীয়া মংগল কাকাৰ মোবাইলটো বাজিল। তেওঁ শুনিলে, তাৰ পিছত মোৰ ফালে আহিল, মোবাইলটো হাতত লৈ।

“স্কুলৰ হেডমাষ্টৰে ফোন কৰিছে। তোক বিচাৰিছে।”

প্ৰথম বিভাগ। ৰাজনীতি বিজ্ঞানত লেটাৰ। মোৰ স্কুলৰ কলা শাখাত দ্বিতীয় স্থান।

মই মোবাইলটো মংগল কাকাক ঘূৰাই দিলোঁ, আৰু জাপিত আৰু দুটা পাত, এটা কলি ভৰালোঁ। কাৰণ বেলি দুপৰীয়াৰ মূৰত আছিল, আৰু চাৰি কিলোৰ কম হ’লে পইচা নাপায়।

মাক মই কথাটো কোৱা নাছিলোঁ। মংগল কাকাই কৈছিল, আৰু কাকাৰ পৰা গোটেই ছেকচনে শুনিছিল। ছাঁ-গছৰ তলত মহিলাবোৰে মোৰ চাৰিওফালে গোট খালে। কোনোবাই মোৰ মূৰত হাত থ’লে, কোনোবাই গালত টিপি দিলে, কোনোবাই সুধিলে, এতিয়া কলেজ ক’ত। মা আটাইতকৈ শেষত আহিল, পিঠিৰ জাপিটো নমাই।

মায়ে মোক সাৱটি নধৰিলে। মাৰ সেই অভ্যাস নাই। মায়ে মোৰ হাত দুখন ধৰিলে, তলুৱা দুখন ওপৰলৈ কৰি চালে। সেউজীয়া ৰং, জোঁকৰ দাগ, পাতৰ ধাৰে কটা সৰু সৰু চিন।

“এই হাত দুখনেৰে পাত তুলিলি,” মায়ে ক’লে। “এই হাত দুখনেৰে কলম ধৰিলি।” তাৰ পিছত মোৰ তলুৱা দুখন তেওঁৰ নিজৰ তলুৱাৰ ওপৰত থ’লে। আঠাইশ বছৰৰ সেউজীয়া।

“একেই হাত,” মায়ে ক’লে, আৰু জাপিটো আকৌ পিঠিত তুলি ল’লে।

সেই সন্ধিয়া মায়ে মাৰ্কশ্বীটৰ এখন কপি কোঠাৰ বেৰত লগাই দিলে। বাগিচাৰ হাজিৰাৰ কেলেণ্ডাৰখনৰ কাষত। দুয়োখনৰ ওপৰত একেটা আঠাৰ টোপাল, একেটা আঙুলিৰ চাপ।