প্ৰতি মাহৰ প্ৰথম কামৰ দিনটোত, ৰাতিপুৱা দহ বাজি পোন্ধৰ মিনিটত, শিৱসাগৰ শাখাৰ কাঁচৰ দুৱাৰখন খোল খায়, আৰু জোনাকী বৰগোহাঁই সোমাই আহে।
তেওঁৰ বয়স বিৰাশী। হাতত এটা ক’লা ছাতি, ৰ’দ হওক বা বৰষুণ। কান্ধত এখন বগা চাদৰ। আৰু হাতত এখন ৰুমালত মেৰিওৱা পাছবুক, যিখন পাছবুকৰ চাৰিওটা কোণ ইমান ঘঁহনি খাইছে যে এতিয়া কোণ বুলিব নোৱাৰি। তেওঁ টোকেনৰ মেচিনটো নাচায়, শাৰীত নবহে, পোনে পোনে মোৰ টেবুললৈ আহে। আৰু কোনেও তেওঁক ৰখাব নোৱাৰে, কাৰণ শাখাটোৰ সকলোৱে জানে, এইটো এটা নিয়ম, বেংকৰ নিয়মৰ দৰেই।
“আইজনী, মোৰ পেঞ্চনটো আহিলনে?”
মই কম্পিউটাৰত তেওঁৰ একাউণ্টটো খুলোঁ। পেঞ্চন সদায় আহে, মাহৰ শেষ তাৰিখত, এটা টকাও পলম নোহোৱাকৈ। অৱসৰপ্ৰাপ্ত প্ৰধান শিক্ষয়িত্ৰীৰ পেঞ্চন, তেত্ৰিশ বছৰৰ চাকৰিৰ।
“আহিছে, আইতা।”
“কিমান হ’ল এতিয়া, সকলো মিলাই?”
মই সংখ্যাটো পঢ়ি শুনাওঁ। প্ৰতি মাহে সংখ্যাটো অলপ বাঢ়ে, কাৰণ আইতাই কেতিয়াও টকা নোতোলে। এবাৰো নহয়। মই এই শাখালৈ বদলি হৈ অহাৰ দুবছৰত তেওঁ এটা টকাও তোলা নাই। তেওঁৰ ল’ৰা বাংগালোৰত ডাঙৰ চাকৰি কৰে, প্ৰতি মাহে টকা পঠায়, আন এটা একাউণ্টলৈ, আন এখন বেংকলৈ। এই পেঞ্চনৰ টকাখিনি কেৱল জমা হৈ আছে, পাহাৰৰ দৰে।
সংখ্যাটো শুনি আইতাই মূৰ দুপিয়ায়, যেন কোনো ছাত্ৰীয়ে শুদ্ধ উত্তৰ দিছে। তাৰ পিছত পাছবুকখন আপডেট কৰিবলৈ দিয়ে। মই প্ৰিণ্টাৰত সুমুৱাই দিওঁ, প্ৰিণ্টাৰে কেঁকাই কেঁকাই এশাৰী লিখে। আইতাই চশমাৰ ওপৰেৰে শাৰীটো পঢ়ে, পাছবুকখন আকৌ ৰুমালত মেৰিয়ায়।
তাৰ পিছত, আচল কামটো আৰম্ভ হয়।
“ভাত খাই আহিছ?”
“খাইছোঁ, আইতা।”
“কি খালি?”
এই প্ৰশ্নটোৰ বাবে মই কেতিয়াও সাজু নাথাকোঁ। ৰাতিপুৱা মই এককাপ চাহ আৰু দুটা বিস্কুট খাই ওলাওঁ। দুপৰীয়া কেতিয়াবা খাওঁ, কেতিয়াবা কাম বেছি থাকিলে পাহৰি যাওঁ। চুৱালিশ বছৰ বয়স, অকলশৰীয়া, ঘৰত বুঢ়া দেউতা, আৰু এখন বেংকৰ শাখাৰ দায়িত্ব।
“চাহ খালোঁ।”
“চাহ ভাত নহয়।”
প্ৰতি মাহে একেই কথা। তাৰ পিছত আইতাই তেওঁৰ কাপোৰৰ মোনাটোৰ পৰা কিবা এটা উলিয়ায়। মাঘ মাহত তিলৰ পিঠা। ব’হাগত নাৰিকলৰ লাড়ু। আহাৰত আমৰ আচাৰ। কাতিত কেতিয়াবা এটা টিফিন বাকচত কুমল চাউলৰ ভাত আৰু মাছৰ টেঙা।
“খাবি। মোৰ সন্মুখত খাবি।”
মোৰ সহকৰ্মীবোৰে হাঁহে। কেছিয়াৰ দীপজ্যোতিয়ে কয়, “বাইদেউ, আপোনাৰ আইতা আহিছে,” যেন তেওঁ মোৰ নিজৰ আইতা। মই প্ৰথম প্ৰথম লাজ পাইছিলোঁ। এখন বেংকৰ শাখা পৰিচালকে গ্ৰাহকৰ সন্মুখত পিঠা খায় নেকি? কিন্তু আইতা নোযোৱালৈকে বহি থাকে, আৰু মই নোখোৱালৈকে নাযায়। গতিকে মই খাওঁ।
এবাৰ মই তেওঁক মোবাইল বেংকিঙৰ কথা কৈছিলোঁ। “আইতা, আপুনি কষ্ট কৰি আহিব নালাগে। পেঞ্চন আহিলেই মোবাইলত মেছেজ আহিব। আপোনাৰ ল’ৰাক কওক, এটা এপ ভৰাই দিব।”
আইতাই মোলৈ এনেকৈ চালে, যেন মই তেওঁক এটা বেয়া পৰামৰ্শ দিছোঁ।
“মোবাইলে মোক ভাত খালি নে নাই বুলি সুধিব?”
মই একো উত্তৰ নিদিলোঁ। আইতাই নিজৰ প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ নিজে দিলে, “নুসুধে। তেন্তে মই আহিম।”
যোৱা আহিন মাহৰ প্ৰথম কামৰ দিনটোত দহ বাজি পোন্ধৰ মিনিটত কাঁচৰ দুৱাৰখন খোল নাখালে।
দহ বাজি ত্ৰিশ। এঘাৰ। বাৰ। মই মাজে মাজে দুৱাৰখনলৈ চালোঁ। দীপজ্যোতিয়েও চালে। এজন গ্ৰাহকে সুধিলে, বাইদেউ, কাৰোবালৈ বাট চাই আছে নেকি।
দুপৰীয়া মই আইতাৰ একাউণ্টৰ কেৱাইচি ফৰ্মখন উলিয়ালোঁ। ঠিকনা: জয়সাগৰ পুখুৰীৰ দক্ষিণ পাৰ। এটা ফোন নম্বৰ, যিটো বাজি থাকিল, কোনেও নধৰিলে।
সন্ধিয়া অফিচৰ পিছত মই স্কুটিখন লৈ জয়সাগৰলৈ গ’লোঁ।
ঘৰটো পুৰণি, অসম-আৰ্হিৰ, চোতালত এজোপা ডাঙৰ কঁঠাল গছ, পদূলিত দুজোপা তামোল গছ। বাৰাণ্ডাত এগৰাকী মাজবয়সীয়া মহিলা, যিয়ে নিজকে আইতাৰ ঘৰৰ কাম কৰা মানুহ বুলি চিনাকি দিলে।
“আইতাৰ তিনিদিন ধৰি জ্বৰ। ডাক্তৰ আহিছিল। এতিয়া অলপ ভাল। আপুনি বেংকৰ বাইদেউ নহয়নে? আইতাই আপোনাৰ কথা কৈ থাকে।”
আইতা বিচনাত আছিল, পিঠিত দুটা গাৰু দি আঁউজি। মোক দেখি তেওঁৰ মুখখন উজ্জ্বল হৈ পৰিল, তাৰ পিছত লগে লগে গহীন হ’ল।
“এই সময়ত আহিলি? ভাত খালি?”
মই হাঁহিলোঁ। চকু দুটা কিয় জানো জ্বলি উঠিল।
তেওঁৰ বিচনাৰ কাষত বহি থাকোঁতে মই কোঠাটোৰ চাৰিওফালে চালোঁ। কিতাপৰ আলমাৰি, পুৰণি ৰেডিঅ’, গিৰিয়েকৰ ফটো। আৰু বেৰত এখন ক’লা-বগা গোট ফটো, কাঠৰ ফ্ৰেমত বন্ধা: চল্লিশজনমান স্কুলীয়া ছোৱালী, তিনিটা শাৰীত, আৰু মাজত এগৰাকী ডেকা শিক্ষয়িত্ৰী, শাৰী পিন্ধা, চুলি খোপা বন্ধা। ফটোৰ তলত লিখা: ‘শিৱসাগৰ বালিকা বিদ্যালয়, দশম শ্ৰেণী, ১৯৭৮’।
মই ফটোখনৰ ওচৰলৈ গ’লোঁ। কিয় গ’লোঁ, নাজানো। হয়তো কোনো পুৰণি ফটো দেখিলে চোৱাটো মোৰ অভ্যাস। আৰু তাৰ পিছত মই সন্মুখৰ শাৰীৰ বাওঁফালৰ পৰা তৃতীয়জনী ছোৱালীৰ মুখত মোৰ চকু দুটা ৰ’ল।
দুডাল বেণী। ডাঙৰ চকু। আৰু ঠিক সেই হাঁহিটো, যিটো হাঁহি মই এলবামবোৰত দেখিছোঁ, যিটো হাঁহি মোৰ মাৰ মুখত শেষ দিনলৈকে আছিল।
“এইজনী—”
“চাহিদা,” আইতাই বিচনাৰ পৰা ক’লে। “চাহিদা হাজৰিকা। মোৰ আটাইতকৈ ভাল ছাত্ৰী। অংকত সদায় একশত একশ।”
মই ঘূৰি আইতালৈ চালোঁ। কোঠাটো হঠাতে বহুত নিমাত হৈ পৰিল।
“আপুনি জানিছিল?”
আইতাই গাৰুৰ ওপৰত মূৰটো অলপ পিছলৈ হেলাই দিলে। “তোৰ মা মৰাৰ এমাহ আগতে মোক ফোন কৰিছিল। চল্লিশ বছৰৰ পিছত। মোৰ নম্বৰ ক’ৰ পৰা পালে, নাজানো। কৈছিল, বাইদেউ, মই বেছিদিন নাথাকোঁ। মোৰ ছোৱালীজনী অকলশৰীয়া, কাম কৰি থাকিলে ভাত খাবলৈ পাহৰে। কেতিয়াবা যদি আপোনাৰ ফালে আহে, চাই দিব।” আইতাই চকু দুটা মুদিলে। “মই কৈছিলোঁ, চাম। তাৰ পিছত তই যোৰহাটত আছিলি। মই ক’ব নোৱাৰিলোঁ, কেনেকৈ চাম। তাৰ পিছত দুবছৰ আগতে শুনিলোঁ, শিৱসাগৰৰ বেংকত নতুন মেনেজাৰ আহিছে, চাহিদাৰ ছোৱালী। মোৰ একাউণ্ট সেই বেংকতে আছিল। মই ভাবিলোঁ, ভালেই হ’ল। পেঞ্চন চোৱাৰ নামত চাম।”
মই বিচনাৰ কাষত বহি পৰিলোঁ। কি ক’ব লাগে, নাজানিলোঁ।
“মোক কিয় কোৱা নাছিল?” শেষত সুধিলোঁ।
“কিয় ক’ম?” আইতাই চকু মেলিলে। “ক’লে তই লাজ পালিহেঁতেন। মোৰ পিঠা খাবলৈ নিবিচাৰিলিহেঁতেন। ভাবিলিহেঁতেন, বুঢ়ীয়ে দয়া কৰিছে।” তেওঁ হাঁহিলে, দুৰ্বলভাৱে। “আৰু মই তোক চাই ভাল পাইছিলোঁ। তোৰ চকু দুটা তোৰ মাৰ দৰে। কিন্তু অংকত তই তোৰ মাৰ দৰে নহয়। প্ৰিণ্টাৰখন নহ’লে তই মোৰ পাছবুকৰ হিচাপ মিলাব নোৱাৰিলিহেঁতেন।”
সেইদিনা নিশা মই আইতাৰ ঘৰতে ভাত খালোঁ। আইতাই বিচনাৰ পৰা চাই থাকিল, ঘৰৰ কাম কৰা বাইদেউৱে বাঢ়ি দিলে। কুমল চাউলৰ ভাত, মাছৰ টেঙা। আইতাই প্ৰতিটো গৰাহ গণি গণি চালে।
পিছৰ মাহৰ প্ৰথম কামৰ দিনটোত, দহ বাজি পোন্ধৰ মিনিটত, কাঁচৰ দুৱাৰখন খোল খালে।
আইতা সোমাই আহিল, ক’লা ছাতি আৰু ৰুমালত মেৰিওৱা পাছবুক লৈ। অলপ লাহে লাহে, অলপ বেছি লাখুটিত ভৰ দি। দীপজ্যোতিয়ে উঠি গৈ তেওঁক মোৰ টেবুললৈকে আগবঢ়াই আনিলে।
আইতাই কিবা কোৱাৰ আগতেই মই মোৰ টেবুলৰ ড্ৰয়াৰটো খুলিলোঁ, আৰু এটা টিফিন বাকচ উলিয়াই খুলি দেখুৱালোঁ। আধা খোৱা ভাত, দাইল, আলু ভাজি। ৰাতিপুৱা ন বজাত খোৱা।
“আইতা, আজি মই ভাত খাই আহিছোঁ।”
আইতাই টিফিন বাকচটোলৈ চালে, তাৰ পিছত মোলৈ। চশমাৰ ওপৰেৰে, যিদৰে তেওঁ পাছবুকৰ শাৰী পঢ়ে।
“তেন্তে আজি পেঞ্চন চাব নালাগে,” তেওঁ ক’লে।
কিন্তু তেওঁ বহিল। আৰু মই তেওঁৰ একাউণ্টটো খুলিলোঁ, আৰু সংখ্যাটো পঢ়ি শুনালোঁ, আৰু আইতাই মূৰ দুপিয়ালে, যেন কোনো ছাত্ৰীয়ে শুদ্ধ উত্তৰ দিছে।
