যদি আপুনি অসমৰ বাহিৰৰ কোনো সংগীতপ্ৰেমীক সোধে, তেওঁ ক’ব— ভূপেন হাজৰিকা মানেই গম্ভীৰ কণ্ঠৰ এক অনন্য গায়ক। কিন্তু যিসকলে তেওঁৰ শব্দৰ গভীৰতাত ডুব গৈছে, তেওঁলোকে জানে যে তেওঁ কেৱল এজন শিল্পী নাছিল; তেওঁ আছিল মানৱতাৰ এক বিৰল দূত, সমাজ সচেতন কবি আৰু সমগ্ৰ বিশ্বক এটা পৰিয়াল বুলি ভবা এক চিৰযাযাবৰ মন।
আজিৰ পৰা ঠিক পোন্ধৰ বছৰ আগতে, ২০১১ চনৰ ৫ নৱেম্বৰত আমি সুধাকণ্ঠক শাৰীৰিকভাৱে হেৰুৱাইছিলোঁ। তেওঁৰ জন্ম শতবৰ্ষৰ এই পবিত্ৰ ক্ষণত যিসকলে তেওঁৰ বিষয়ে এতিয়াও বিশেষ নাজানে, তেওঁলোকৰ বাবে এই লেখাটি কেৱল এজন কিংবদন্তিৰ চিনাকি নহয়— গানৰ আঁৰত লুকাই থকা সেই দৰদী, সংগ্ৰামী মানুহজনক বুজি পোৱাৰ এক আন্তৰিক প্ৰয়াস।
১. মানুহৰ দুখত কন্দা এজন মানৱতাবাদী
ভূপেন হাজৰিকাৰ কোনো গান কেৱল বিনোদনৰ বাবে নাছিল। তেওঁৰ প্ৰতিটো গীতে সমাজৰ শেষৰজন মানুহৰ দুখক স্পৰ্শ কৰিছিল। জাতি, ধৰ্ম, ভাষাৰ ঊৰ্ধ্বত উঠি তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল কেৱল এটা ধৰ্ম— মানৱ ধৰ্ম।
“মানুহে মানুহৰ বাবে
যদিহে অকণো নাভাৱে
অকণো সহানুভূতিৰে
ভাৱিব কোনেনো কোৱা… সমনীয়া?”
এই কেইটা শাৰী কেৱল অসমতেই নহয়, বাংলা আৰু হিন্দী ভাষাতো সমানে প্ৰতিধ্বনিত হৈছিল। যেতিয়া এজন মানুহে আন এজন মানুহৰ যন্ত্ৰণা বুজি নাপায়, তেতিয়া সমাজখনৰ অৰ্থ কি থাকি যায়? এয়াই আছিল তেওঁৰ আজীৱন প্ৰশ্ন।
২. বিবেকক জগোৱা পল ৰবচনৰ বন্ধু
কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয়ত পঢ়ি থকা সময়ত তেওঁ আমেৰিকাৰ কৃষ্ণাঙ্গ নাগৰিক অধিকাৰ সংগ্ৰামী তথা বিখ্যাত শিল্পী পল ৰবচনৰ সংস্পৰ্শলৈ আহিছিল। ৰবচনৰ বিখ্যাত গীত ‘Ol’ Man River’ (য’ত মিছিছিপি নদীক মানুহৰ শোষণৰ নীৰৱ সাক্ষী বুলি ধিক্কাৰ দিয়া হৈছিল)— সেই ভাবধাৰাৰে ভূপেন হাজৰিকাই ৰচনা কৰিলে লুইতক লৈ যুগমীয়া গীত:
“বিস্তীৰ্ণ পাৰৰে অসংখ্য জনৰে
হাহাকাৰ শুনিও
নিশব্দে নীৰৱে
বুঢ়া লুইত তুমি… বুঢ়া লুইত বোৱা কিয়?”
নদীক কেৱল পানীৰ উৎস হিচাপে নহয়, এক সমাজৰ নিৰ্বাক বিবেক হিচাপে প্ৰশ্ন কৰাৰ এনে সাহস আৰু কাব্যিক গভীৰতা বিশ্ব সাহিত্যত অতি বিৰল।
৩. শোষণৰ বিৰুদ্ধে এক বিপ্লৱী শিখা
গানৰ আঁৰৰ ভূপেন হাজৰিকা কেৱল প্ৰেমৰ কবি নাছিল, তেওঁ আছিল অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে এক অগ্নিবৰ্ষী সত্তা। চাহ বাগিচাৰ বনুৱা, মাছমৰীয়া, ৰিক্সাচালক আৰু ঘাটৰ নাৱৰীয়াসকল আছিল তেওঁৰ গানৰ মূল নায়ক। তেওঁ গাইছিল:
“অগ্নিযুগৰ ফিৰিঙতি মই
নতুন ভাৰত গঢ়িম
সৰ্বহাৰাৰ সৰ্বস্ব পুনৰ ঘূৰাই আনিম…”
তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে গীত কেৱল ফুল আৰু জোনাকৰ কথা ক’বলৈ নহয়; শোষিতৰ হাতত গান এক শক্তিশালী অস্ত্ৰ হ’ব পাৰে।
৪. পাহাৰ আৰু ভৈয়ামৰ সেতুবন্ধন
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পাহাৰ আৰু ভৈয়ামৰ মাজত যেতিয়াই মতানৈক্য হৈছিল, ভূপেন হাজৰিকাই হাতত তুলি লৈছিল হাৰম’নিয়াম। অৰুণাচলৰ মিচিমি পাহাৰৰ পৰা মেঘালয়ৰ খাচীয়া গাভৰুলৈ, নাগালেণ্ডৰ পাহাৰৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উপত্যকালৈ— প্ৰতিটো জনজাতিক তেওঁ একতাৰ মালাৰে গাঁথিছিল:
“অসম আমাৰ ৰূপহী
গুণৰো নাই শেষ
ভাৰতৰে পূব দিশৰ
সূৰ্য্য উঠা দেশ…”
তেওঁৰ গীতত কোনো বিচ্ছিন্নতা নাছিল; আছিল কেৱল মিলনৰ মহামন্ত্ৰ।
৫. সীমান্তহীন মনৰ এক যাযাবৰ
তেওঁ নিজকে কোনো এখন নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক সীমাত আৱদ্ধ কৰি ৰখা নাছিল। সেয়েহে তেওঁ গঙ্গাক লুইতৰ সৈতে আৰু টেমছ নদীক পদ্মাৰ সৈতে একাকাৰ কৰি পেলাইছিল। তেওঁৰ নিজৰ ভাষাত:
“মই এটি যাযাবৰ
ধৰাৰ ধূলিয়ে ধূলিয়ে মই যে
বিচাৰোঁ জীৱনৰ ঘৰ…”
এই যাযাবৰ সত্তাই তেওঁক মানুহৰ অন্তৰৰ অতি ওচৰলৈ লৈ গৈছিল। তেওঁ বুজি পাইছিল যে পৃথিৱীৰ যিকোনো প্ৰান্তৰ মানুহৰ চকুপানীৰ ৰং সদায় একেই।
শেষ কথা: গান শেষ হ’লেও মানুহজন থাকি যায়
ড° ভূপেন হাজৰিকা ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ সন্মান ‘ভাৰত ৰত্ন’ৰে বিভূষিত হৈছিল। কিন্তু তেওঁৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সন্মান আছিল সাধাৰণ মানুহৰ হৃদয়ত তেওঁ গঢ়ি থৈ যোৱা স্থান। গানবোৰ সুৰৰ বাবে হয়তো পুৰণি হ’ব পাৰে, কিন্তু সেই গানৰ আঁৰত থকা মানুহজনৰ দৰদী মনটো আৰু তেওঁৰ মানৱতাবাদী আদৰ্শ সদায় নতুন হৈ থাকিব।
আপোনাৰ হৃদয় চুই যোৱা ভূপেন হাজৰিকাৰ আটাইতকৈ প্ৰিয় গীত বা পংক্তিটো কি? তলৰ মন্তব্যত আমাক জনাওক।
