শেষৰ খাম

ককাৰ চোতালৰ চুকত এডোখৰ গমাৰি কাঠ তিনি বছৰ ধৰি পৰি আছিল। ৰ’দ খাই, বৰষুণ খাই, তাৰ ছাল উৰি গৈ ভিতৰৰ কাঠখিনি সোণালী হৈছিল। ককাই কৈছিল, খাম সাজিবলৈ কাঠ তিনি বছৰ শুকুৱাব লাগে, নহ’লে মাত ভাঙি যায়। মানুহৰ দৰেই, ককাই কৈছিল, কাঁচা অৱস্থাত মাত দিলে ভাঙি যায়।

ৰিজু গুৱাহাটীৰ পৰা বৈশাগুৰ দুদিন আগতে আহিল। মাকে তিনিবাৰ ফোন কৰাৰ পিছত। তাৰ পিঠিত এটা ক’লা গীটাৰৰ বেগ, কাণত হেডফোন। উদালগুৰিৰ বাছ ষ্টেণ্ডত নামি সি টেম্পু এখনত উঠিল, আৰু গোটেই বাটটো মোবাইলত তাৰ বেণ্ডৰ নতুন গানটোৰ ৰেকৰ্ডিং শুনি আহিল। গুৱাহাটীৰ এখন কেফেত সিহঁতে প্ৰতি শনিবাৰে বজায়। কেতিয়াবা ত্ৰিশজন মানুহ আহে, কেতিয়াবা পাঁচজন। পাঁচজনৰ দিনা সিহঁতে নিজেই নিজৰ বাবে বজায়।

ঘৰ পাই দেখিলে, ককা চোতালত বহি আছে, সেই গমাৰি কাঠডোখৰৰ কাষত, হাতত এখন বটালি।

“আহিলি?” ককাই ক’লে, মূৰ নুতুলাকৈ। “ভাল কৰিলি। মোৰ হাত দুখন লাগিব।”

ককাৰ বয়স ঊনাশী। পঞ্চান্ন বছৰ ধৰি তেওঁ খাম সাজিছে। উদালগুৰি, তামুলপুৰ, কাজলগাঁও— বৈশাগুৰ সময়ত এই অঞ্চলৰ যিমান গাঁৱত বাগৰুম্বা নাচ হয়, তাৰ আধাখিনি খামৰ ভিতৰত ককাৰ হাতৰ বটালিৰ চিন আছে। সৰুতে ৰিজুৱে ভাবিছিল, গোটেই পৃথিৱীৰ খাম ককাই সাজে। পিছত সি জানিলে, পৃথিৱীখন উদালগুৰিতকৈ ডাঙৰ। আৰু তাৰ পিছত সি জানিলে, গুৱাহাটীৰ মানুহে খাম কি বস্তু, সেয়াও নাজানে।

যোৱা তিনি বছৰত ককাৰ হাত কঁপিবলৈ ধৰিছে। আগৰ দৰে অৰ্ডাৰো নাহে। গাঁৱৰ ডেকাবোৰে এতিয়া ইলেক্ট্ৰনিক কি-বৰ্ডত খামৰ শব্দ বজায়, এটা বুটাম টিপিলেই হয়। এই গমাৰি কাঠডোখৰ ককাই তিনি বছৰ আগতে কাটিছিল। তাৰ পিছত আৰু কোনো কাঠ কটা নাই।

“কাৰ বাবে সাজিছা, ককা?”

“তই কাম কৰ। প্ৰশ্ন পিছত।”

প্ৰথম দিনা ৰিজুৱে কাঠডোখৰৰ ভিতৰখন খান্দিলে। ককাই তাৰ কাষত বহি এটা এটা আঙুলিৰে দেখুৱাই দিলে, ক’ত গভীৰ কৰিব লাগে, ক’ত পাতল। দুপৰীয়ালৈ ৰিজুৰ হাতৰ তলুৱাত দুটা ফোঁহা ওলাল। গুৱাহাটীত সি গীটাৰৰ তাঁৰত আঙুলি টিপি টিপি আঙুলিৰ মূৰত চাল বনাইছিল। সেই চালে ইয়াত কোনো কামত নাহিল।

“গীটাৰ বজাওঁতে হাতত বিষ নালাগে নেকি?” ককাই সুধিলে।

“লাগে। প্ৰথম প্ৰথম।”

“তেন্তে এইটোও প্ৰথম প্ৰথম।”

দুপৰীয়া আইতাই ভাত দিলে, ওমা বেদৰ আঞ্জা আৰু নাফাম। ৰিজুৱে খাই খাই মোবাইলটো চালে। বেণ্ডৰ গ্ৰুপত কথা চলিছিল, পিছৰ শনিবাৰৰ শ্ব’ৰ বাবে এজন ড্ৰামাৰ লাগে, আগৰজন বাংগালোৰলৈ গুচি গ’ল। সি মোবাইলটো উবুৰিকৈ থৈ দিলে।

দ্বিতীয় দিনা বৈশাগুৰ প্ৰথম দিন। ৰাতিপুৱা গাঁৱৰ সকলোৱে গৰু-ম’হ নৈলৈ নি গা ধুৱালে, শিঙত তেল সানি দিলে, লাউ-বেঙেনাৰ টুকুৰাৰে মাৰি মাৰি পুৰণি বছৰটো খেদি পঠালে। ৰিজুৱে সৰুতে এই কামটো আটাইতকৈ ভাল পাইছিল। এইবাৰ সি দূৰৰ পৰা চাই থাকিল, আৰু মোবাইলত এটা ভিডিঅ’ তুলিলে।

দুপৰীয়া ককাই ছাগলীৰ চামৰা উলিয়ালে। দুখন। পানীত তিয়াই থোৱা, কোমল। খামৰ দুয়োটা মুখত চামৰা দুখন মেলি চামৰাৰ ফিটাৰে টানি টানি বান্ধিব লাগে। এইটো কাম ককাই কাৰো হাতত নিদিয়ে। পঞ্চান্ন বছৰত কাৰো হাতত দিয়া নাই।

কিন্তু ককাৰ হাত কঁপিছিল। ফিটাডাল টানিবলৈ গৈ দুবাৰ পিছলি গ’ল।

“তই টান,” ককাই ক’লে। “মই কওঁ।”

ৰিজুৱে ফিটাডাল ধৰিলে। ককাই খামৰ মুখখনত কাণ লগাই আঙুলিৰে টুকুৰিয়াই থাকিল। টক। “অলপ আৰু।” টক। “অলপ আৰু।” টক। “বেছি হ’ল, এৰি দে।” টক। “হয়। এইখিনিতে।”

গোটেই গধূলিটো এনেকৈয়ে গ’ল। ককাই শুনে, ৰিজুৱে টানে। ৰিজুৰ মনত পৰিল, গীটাৰ টিউন কৰোঁতে সি মোবাইলৰ এটা এপ ব্যৱহাৰ কৰে, যিয়ে স্ক্ৰীণত সেউজীয়া পোহৰ দেখুৱায়, ঠিক হ’লে। ককাৰ এপটো আছিল ককাৰ কাণ। আৰু সেউজীয়া পোহৰৰ ঠাইত, শুদ্ধ হ’লে ককাৰ মুখত এটা সৰু হাঁহি।

সন্ধিয়া খামটো সম্পূৰ্ণ হ’ল। দীঘল, সোণালী, দুয়োমূৰে বগা চামৰা, গাত বটালিৰে কটা সৰু সৰু ফুলৰ নক্সা। ককাই খামটো দুয়োহাতেৰে দাঙি ল’লে, আৰু প্ৰথম টোকৰটো মাৰিলে।

শব্দটো চোতালৰ পৰা ওলাই গৈ গোটেই গাঁওখনৰ ওপৰেৰে উৰি গ’ল। ৰিজুৰ বুকুৰ ভিতৰত কিবা এটা কঁপি উঠিল। গুৱাহাটীৰ কেফেৰ স্পীকাৰৰ পৰা এনেকুৱা শব্দ কেতিয়াও ওলোৱা নাছিল।

“এইটো কাৰ বাবে, ককা? কোনখন গাঁৱৰ?”

ককাই খামটো ৰিজুৰ হাতত তুলি দিলে।

“তোৰ বাবে।”

ৰিজুৱে একো নুবুজি খামটো ধৰি থাকিল।

“তোৰ মাৰে মোক তোৰ ভিডিঅ’ দেখুৱাইছিল,” ককাই ক’লে। “ফোনত। তোৰ সেই কেফেৰ গান। ভাল লাগিছিল। কিন্তু তোৰ গানত বুকু নাই।” তেওঁ নিজৰ বুকুত আঙুলি থ’লে। “গীটাৰ আছে, মাত আছে। বুকু নাই। আমাৰ গানৰ বুকু হৈছে খাম। মই ভাবিলোঁ, মোৰ শেষৰ খামটো যদি গুৱাহাটীলৈ যায়, তাত কোনোবাই বুকুৰ শব্দ শুনিব।”

“শেষৰ?”

ককাই হাত দুখন মেলি দেখুৱালে। কঁপি থকা দুখন হাত, আঙুলিৰ গাঁঠিবোৰ ফুলা। “এই হাতেৰে আৰু নহয়, বোপা। তই আজি দেখিলিয়েই।”

সেই নিশা বৈশাগুৰ নাচ আৰম্ভ হ’ল। গাঁৱৰ চোতালত ছোৱালীবোৰ হালধীয়া আৰু ৰঙা দখনা পিন্ধি, আৰনাই মেলি বাগৰুম্বা নাচিলে, যেন এজাক পখিলা। ছিফুং বাজিল, চেৰজা বাজিল, জথা বাজিল। আৰু খামটো বজাবলৈ মানুহ নাছিল, কাৰণ গাঁৱৰ খাম বজোৱা খুড়াজন সেইবাৰ অসুখত পৰিছিল, আৰু ডেকাবোৰে কি-বৰ্ড আনিছিল।

ৰিজুৱে নতুন খামটো কান্ধত লৈ চোতালৰ মাজলৈ আগবাঢ়ি গ’ল।

সৰুতে সি ককাৰ লগত খাম বজাইছিল। তেতিয়া তাৰ হাত সৰু আছিল, খামটো তাৰ গাততকৈ ডাঙৰ। দহ বছৰত সি এবাৰো বজোৱা নাই। প্ৰথম কেইটা তাল সি ভুল কৰিলে। ছিফুং বজোৱা ল’ৰাটোৱে তালৈ চাই হাঁহিলে। তাৰ পিছত তাৰ হাতে নিজে নিজে মনত পেলালে, যিদৰে ভৰিয়ে চাইকেল চলোৱা মনত পেলায়।

নাচনীবোৰৰ খোজ খামৰ তালত মিলি গ’ল। কি-বৰ্ডটো কোনোবাই বন্ধ কৰি দিলে।

বাৰাণ্ডাৰ পৰা ককা চাই আছিল, আইতাৰ কাষত বহি। এবাৰ, তালটো অলপ আগবাঢ়ি যাওঁতে, ৰিজুৱে দেখিলে, ককাই মূৰটো জোকাৰিছে। আৰু তাৰ পিছত হাঁহিছে।

তিনিমাহৰ পিছত, এদিন গধূলি, ৰিজুৰ মাকে ককাৰ হাতত মোবাইলটো দিলে। এটা ভিডিঅ’। গুৱাহাটীৰ সেই কেফে। মানুহ ভৰি আছে, পিছফালে থিয় হৈও। মঞ্চত চাৰিজন ল’ৰা। এজনৰ হাতত গীটাৰ, এজনৰ হাতত বাঁহী, এজনৰ কাষত ড্ৰাম। আৰু মাজত, কান্ধত এটা সোণালী খাম লৈ, ৰিজু।

গানটোৰ নাম আছিল ‘গমাৰি’।

ককাই হেডফোন দুটা কাণত লগালে, যিদৰে খামৰ মুখত কাণ লগায়। সাত মিনিটৰ গানটো তেওঁ মনে মনে শুনিলে। শেষ হ’লে আইতাই সুধিলে, “কেনেকুৱা হ’ল?”

ককাই হেডফোন খুলিলে।

“তালটো আধা মাত্ৰা আগবাঢ়িছে,” তেওঁ ক’লে। তাৰ পিছত মোবাইলটো আকৌ আইতাৰ হাতৰ পৰা টানি ল’লে, আৰু আকৌ প্ৰথমৰ পৰা বজাবলৈ বুটামটো বিচাৰিলে। “কিন্তু চামৰাখন ঠিকেই আছে।”