অষ্টমী আৰু ঈদ

সেইবাৰ, দুহাজাৰ চৈধ্য চনত, দুৰ্গাপূজা আৰু কুৰবাণীৰ ঈদ একেটা সপ্তাহতে পৰিছিল। আমাৰ পাৰাত কথাটোক লৈ সপ্তাহজুৰি আলোচনা চলিছিল, যেন দুখন ডাঙৰ উৎসৱে একেখন ঘৰতে আলহী হ’বলৈ আহিছে আৰু কোনখনক কোনটো কোঠা দিয়া হ’ব, সেয়া ঠিক কৰিব লাগে। বিশু দাই কৈছিল, “ইমদাদ, তোমালোকৰ ঈদত আমি মাংস খাম, আমাৰ পূজাত তোমালোকে খিচিৰি খাবা। হিচাপ সমান।”

বিশ্বজিৎ সাহা, মোৰ বেৰৰ সিপাৰৰ চুবুৰীয়া, নৱজাগৰণ সংঘৰ সম্পাদক। পাৰাৰ পূজাৰ পেণ্ডেলটো আমাৰ ঘৰৰ পৰা দুশ মিটাৰ দূৰত, পুৰণি খেলপথাৰখনত। বিশু দা পঁচিশ বছৰ ধৰি সম্পাদক। কোনেও তেওঁৰ বিৰুদ্ধে নিৰ্বাচনত থিয় নহয়, কাৰণ কোনেও সেই কামটো কৰিব নিবিচাৰে।

ঈদৰ দুসপ্তাহ আগতে মই লখিপুৰৰ হাটৰ পৰা এটা ছাগলী কিনি আনিলোঁ। ক’লা, বগা ফুট থকা, শিং দুটা সৰু। বেপাৰীজনে কৈছিল, “চাহাব, এনেকুৱা ছাগলী আল্লাহৰ নামত দিলে বেহেস্তত আপোনাৰ বাবে এখন বাগিছা ৰাখিব।” মই তেওঁক ক’লোঁ, বাগিছাৰ কথা পিছত, আগতে দাম কমোৱা।

মোৰ আঠ বছৰীয়া ল’ৰা ৰাফিয়ে ছাগলীটোৰ নাম থ’লে কালু। তাৰ পিছৰ দুসপ্তাহ সি স্কুলৰ পৰা আহিয়েই কালুৰ কাষলৈ যায়, কঁঠালৰ পাত খুৱায়, কাণত কিবা কিবা কথা কয়। মোৰ ঘৈণী ৰাবিয়াই মোক চকুৰে সংকেত দিছিল, এইটো ভাল কথা নহয়। মই জানিছিলোঁ। কিন্তু প্ৰতিবছৰে একেই কথা হয়। ল’ৰা-ছোৱালীয়ে মৰম কৰে, তাৰ পিছত ঈদৰ দিনা কান্দে, তাৰ পিছত মাংস খায়, আৰু পিছৰ বছৰ আকৌ মৰম কৰে। জীৱনটো তেনেকৈয়ে চলে।

সপ্তমীৰ নিশা কালু নোহোৱা হ’ল।

ৰাতিপুৱা উঠি দেখিলোঁ, আমগছৰ তলত খুঁটাটো আছে, ৰছীডালৰ আধা আছে, বাকী আধা কামুৰি কাটি পেলোৱা। কালু নাই।

প্ৰথম সন্দেহ পৰিল ৰাফিৰ ওপৰত। সি টোপনিৰ পৰা উঠি খবৰটো শুনি এনেকৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে যে মোৰ সন্দেহ লগে লগে গুচি গ’ল। কোনো আঠ বছৰীয়া অভিনেতাই ইমান ভাল অভিনয় কৰিব নোৱাৰে।

দ্বিতীয় সন্দেহ পৰিল চোৰৰ ওপৰত। ঈদৰ আগে আগে ছাগলী চুৰিৰ কথা সদায় শুনা যায়। মই থানালৈ যাওঁ বুলি ভাবিছিলোঁ, কিন্তু ৰাবিয়াই ক’লে, “থানাত কি ক’বা? ছাগলী এটাই ৰছী কামুৰি পলাল? দাৰোগাই হাঁহি হাঁহি তোমাৰ এফ আই আৰ ফ্ৰেম কৰি থ’ব।”

গতিকে অষ্টমীৰ গোটেই দিনটো মই আৰু ৰাফিয়ে পাৰাটো বিচাৰিলোঁ। নলাৰ কাষ, পুখুৰীৰ পাৰ, মছজিদৰ পিছফালৰ বাঁহনি, ৰেলৱে লাইনৰ কাষৰ জাৰণি। ৰাফিয়ে প্ৰতিটো ঠাইতে “কালু! কালু!” বুলি মাতিলে। এটা কুকুৰে উত্তৰ দিলে, এজন বুঢ়া মানুহে খিৰিকীৰে মূৰ উলিয়াই সুধিলে, “কালু কোন? নতুন ভাৰাতীয়া নেকি?”

কালুক কোনেও দেখা নাছিল।

সেই নিশা ন বজাত বিশু দাৰ ফোন আহিল।

“ইমদাদ, তোমাৰ ছাগলীটো হেৰাইছে নেকি?”

“হয়, দাদা! আপুনি দেখিছে?”

“দেখিছোঁ মানে, ই আমাৰ পেণ্ডেলৰ পিছফালে আছে। মূৰ্তি সজা খেৰৰ দ’মৰ মাজত। আৰু ইমদাদ—” বিশু দাই অলপ ৰৈ ক’লে, “লৰালৰিকৈ আহা। আৰু তোমাৰ ঘৈণীকো লৈ আহা। মোৰ মাৰ কথা অনুসৰি, কাম এটা হ’ব লাগিছে।”

কাম এটা মানে কি কাম, মই ফোনতে সুধিব নোৱাৰিলোঁ, কাৰণ বিশু দাই ফোনটো কাটি দিলে।

আমি তিনিওজনে দৌৰি গ’লোঁ। পেণ্ডেলত তেতিয়া আৰতি চলিছিল। ঢাকৰ শব্দ, ধূনাৰ ধোঁৱা, মাইকত কোনোবাই সন্ধিয়াৰ অনুষ্ঠানৰ ঘোষণা কৰি আছে। মানুহৰ মাজেৰে আমি পিছফাললৈ গ’লোঁ, য’ত মূৰ্তিকাৰে এৰি যোৱা খেৰ, বাঁহৰ টুকুৰা আৰু মাটিৰ দ’ম আছে। এটা টিউবলাইটৰ তলত বিশু দা, তেওঁৰ ঘৈণী মিতালী বৌদি, তেওঁলোকৰ ল’ৰা টুবাই, আৰু বিশু দাৰ মাক বহি আছিল। মাহীমাৰ বয়স সত্তৰৰ ওপৰ, তেওঁ আগতে চিভিল হস্পিতালত নাৰ্চ আছিল।

খেৰৰ দ’মৰ মাজত কালু শুই আছিল। আৰু তাইৰ পেটৰ কাষত, ভিজা, কঁপি থকা, দুটা সৰু ছাগলী পোৱালি।

মই ঠাইতে থিয় হৈ থাকিলোঁ।

“লখিপুৰৰ বেপাৰীয়ে তোমাক এটাৰ দামত তিনিটা দিলে, ইমদাদ,” বিশু দাই ক’লে। “এনেকুৱা বেপাৰ মই জীৱনত কৰিব পৰা নাই।”

মাহীমাই এখন পুৰণি গামোচাৰে পোৱালি এটাৰ গা মচি আছিল। “দুপৰীয়াৰ পৰাই ছটফটাই আছিল। মই টুবাইক কৈছিলোঁ, কাৰোবাৰ ছাগলী, কাষলৈ নাযাবি। পিছত বুজিলোঁ, তাইৰ সময় হৈছে। গাভিনী জন্তুৱে জন্ম দিবলৈ নিৰিবিলি ঠাই বিচাৰে, শুকান খেৰ বিচাৰে। তোমাৰ চোতালত খেৰ নাছিল চাগৈ। আমাৰ ইয়াত মূৰ্তিৰ খেৰ আছে।”

ৰাবিয়াই মোৰ কাণে কাণে ক’লে, “তুমি গাভিনী ছাগলী কিনি আনিলা? দুসপ্তাহ চোতালত বান্ধি থ’লা, আৰু গম নাপালা?”

“মই উকিল, ৰাবিয়া। পশু চিকিৎসক নহয়।”

“উকিলে চকুৰে দেখা কথাও প্ৰমাণ নোহোৱালৈকে বিশ্বাস নকৰে, সেয়া মই জানো।”

ৰাফি আৰু টুবাই দুয়ো আঁঠু কাঢ়ি পোৱালি দুটাৰ কাষত বহি পৰিল। দুয়োৰে চকু ডাঙৰ ডাঙৰ। পেণ্ডেলৰ সিফালে ঢাক বাজি আছিল, আৰু কালুৱে মাজে মাজে কাণ দুটা লৰাই আছিল, যেন তালটো তাইৰ ভাল লাগিছে।

“ইহঁতৰ নাম কি থ’বি?” টুবাইয়ে ৰাফিক সুধিলে।

ৰাফিয়ে কিছুসময় ভাবিলে। “এইটোৰ নাম অষ্টমী। কাৰণ আজি অষ্টমী।”

“আৰু সেইটোৰ?”

“সেইটো তই থ’বি।”

টুবাইয়ে বৰ গহীনভাৱে চিন্তা কৰিলে, যেন পৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব লাগে। “ঈদ। কাৰণ পৰহি ঈদ।”

মাহীমাই হাঁহি উঠিল। বিশু দাই হাঁহিলে। মিতালী বৌদিয়ে মুখত আঁচল দিলে। মই ৰাবিয়ালৈ চালোঁ, ৰাবিয়াই মোলৈ চালে।

কথাটো তেতিয়াহে মোৰ মনলৈ আহিল। গাভিনী বা কেঁচুৱা পোৱালি থকা জন্তুৰ কুৰবাণী আমাৰ ঘৰত নহয়। আব্বাই সদায় কৈছিল, যি জন্তুৱে এতিয়াও পোৱালিক গাখীৰ খুৱাব লাগে, তাক আল্লাহৰ নামত দিব নাপায়, আল্লাহে তেনেকুৱা দান নিবিচাৰে। মানে কালু এইবাৰ ক’লৈকো নাযায়। আৰু ঈদৰ আগত মোৰ আৰু এটা ছাগলী লাগিব। আৰু লখিপুৰৰ সেই বেপাৰীজনৰ লগত মোৰ এটা কথা পাতিবলগীয়া আছে।

সেই নিশা কালু আৰু তাইৰ পোৱালি দুটাক ঘৰলৈ নিয়া নহ’ল। মাহীমাই ক’লে, নতুন পোৱালিক বেছি লৰচৰ কৰিব নাপায়। গতিকে নৱমী আৰু দশমী দুয়োদিনা কালু তাইৰ পোৱালিৰে সৈতে নৱজাগৰণ সংঘৰ পেণ্ডেলৰ পিছফালেই থাকিল। পাৰাৰ ল’ৰা-ছোৱালীৰ দল দিনে-ৰাতিয়ে আহি চাই গ’ল। পূজা চাবলৈ অহা মানুহে মূৰ্তিৰ আগত প্ৰণাম কৰি পিছফালে আহি ছাগলী পোৱালিৰ ফটো তুলিলে। পেণ্ডেলৰ ভলাণ্টিয়াৰ ল’ৰাবোৰে কালুৰ কাষত এটা বাল্টিত পানী আৰু কঁঠালৰ পাতৰ এটা থোপা ৰাখিলে। বিশু দাই কমিটিৰ মিটিঙত, আমি পিছত শুনিলোঁ, এইটো প্ৰস্তাৱ দিছিল, যে কালুৰ খোৱাৰ খৰচ পূজা বাজেটৰ “বিবিধ” খাতৰ পৰা দিয়া হ’ব। প্ৰস্তাৱটো সৰ্বসন্মতিক্ৰমে গৃহীত হ’ল।

দশমীৰ গধূলি বিসৰ্জনৰ শোভাযাত্ৰা যেতিয়া ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ঘাটলৈ যাবলৈ ওলাল, মই আৰু ৰাফিয়ে কালুক লৈ আহিবলৈ গ’লোঁ। পোৱালি দুটা ৰাফি আৰু টুবাইৰ কোলাত। কালু আমাৰ পিছে পিছে খোজ কাঢ়ি আহিল, আৰু পেণ্ডেলৰ গেটৰ ওচৰত এবাৰ ৰৈ পিছলৈ ঘূৰি চালে। ঢাকীজনে, যিয়ে তিনিদিন ধৰি পিছফালে ছাগলী আৰু ঢাকৰ যুগলবন্দী শুনিছিল, ঢাকত দুটা টোকৰ মাৰিলে। বিদায়ৰ টোকৰ।

ঈদৰ দিনা ৰাতিপুৱা মই হাটৰ পৰা আন এটা ছাগলী কিনি আনিলোঁ। এইবাৰ বেপাৰীক তিনিবাৰ সুধিলোঁ, এইটো গাভিনী নে নহয়। তেওঁ মোক এনেকুৱা চকুৰে চালে, যেন মই সুধিছোঁ, এইটো ছাগলী নে হাতী।

সেইবাৰৰ ঈদৰ মাংসৰ এটা ভাগ সদায়ৰ দৰে বিশু দাৰ ঘৰলৈ গ’ল। মিতালী বৌদিয়ে সদায়ৰ দৰে আমাৰ ঘৰলৈ পূজাৰ নাৰিকল লাৰু পঠিয়ালে, যিখিনি পূজাৰ ব্যস্ততাত ঈদৰ পিছতহে বনাব পাৰিছিল।

আৰু অষ্টমী আৰু ঈদ? দুয়ো ডাঙৰ হ’ল আমাৰ চোতালত। দুবছৰৰ পিছত ঈদক টুবাইৰ জন্মদিনত বিশু দাৰ ঘৰলৈ দিয়া হ’ল। এতিয়া তাই তেওঁলোকৰ বাৰীত চৰি ফুৰে, আৰু মাহীমাৰ তুলসী গছজোপাৰ পাতবোৰ লাহে লাহে খাই শেষ কৰে।

মাহীমাই কয়, “এই ছাগলীজনীৰ ধৰ্ম এটাই। খোৱা।”